11/02/2018

Distopía


Artigo escrito orixinalmente para o Galiza Livre.

Nos anos 30 do s. XX, o fascismo apareceu nun contexto de crise capitalista e de mudanza de hexemonía mundial. A tentativa de Alemaña de converterse en novo hexemón, como xa tentara en 1914, contou coa oposición tanto da URSS como, finalmente, da nova potencia emerxente, os EEUU. Foi grazas a esa alianza, onde a URSS puxo verdadeiramente a carne no asador, que resultou posible neutralizar o nazi-fascismo. 

A Revolución rusa tivo lugar nun país onde as grandes masas non estaban completamente asimiladas nin polo capitalismo nin polo Estado. Todas as revolucións que tiveron lugar no mundo déronse en países con características semellantes. Os Estados “occidentais”, eran moito máis estables e difíciles de ser vencidos cunha revolución do tipo da rusa. Neste sentido, desde entón, a cousa non fixo máis que complicarse.

Nas illas de benestar euroamericanas, creceu un movemento obreiro sólido que, se ben se foi encadrando cada vez máis, a través do consumo de masas, no capitalismo e no Estado, conseguiu arrincar conquistas democráticas e económicas ao capital. Nese clima optimista do benestar de masas, emerxía un novo tipo de fascismo. Un fascismo, se se quere, menos primitivo que o dos anos 30, pero con capacidade de acceder a onde aquel fascismo non accedera: a máis íntima vida cotiá das persoas. 

O poder dos medios comunicación para moldear ideoloxicamente á sociedade, unido ao encadramento das masas no ethos do capitalismo de consumo masivo, anunciaba unha nova realidade social. Cando a URSS esboroa e o movemento obreiro sofre as súas primeiras derrotas históricas, e cando o capital, dedicado agora á súa reprodución na esfera das finanzas, fai do mundo un todo sen afóra, esta nova realidade pretenderá, presuntuosamente, ser considerada como a da fin da Historia. Asistiamos a un presente continuo onde a chegada do desenvolvemento económico a todo o orbe era só unha cuestión de tempo e onde a democracia liberal se presentaba como a forma política perfecta e que debía ser exportada mesmo a bombazos.

En 2007, a utopía civilizadora quebra. Pero o capital non ten, politicamente, nada serio que se lle opoña. O totalitarismo mediático, agora repotenciado a través de Internet e outras tecnoloxías en mans de grandes monopolios, encargárase de pulverizar o esterco básico necesario para que os agredidos se convirtan en clase para si. Porén, co estourido da crise endurécese a desputa larvada desde os anos 70 entre os novos candidatos a hexemón mundial chamados a destronar aos EEUU para facerse cos recursos dun mundo cada vez máis pequeno. É aí que hai que situar os diversos movementos, a comezar polo fenómeno Trump e os seus émulos, que lembran ao vello fascismo dos anos 30. Lembran, pero non son idénticos. Recrean, nalgúns tics, o vello fascismo; pero móvense nun escenario onde as tecnoloxías da información permiten un control ideolóxico da poboación a cuxo lado a radio de Goebbels semella un xoguete. A mestura de ambos fascismos dá como resultado unha nova criatura, sen dúbida máis perigosa. Esta criatura reprodúcese nun contexto onde xa non existe ningún afóra sociolóxico, nin o afóra do movemento obreiro con autonomía política e cultural, nin o afóra do campesiñado, pouco ou nada integrado no capitalismo. Un sistema de producción sen buracos nin excepcións no que toda a sociedade non é máis que un reflexo construído á súa imaxe e semellanza. 

A convivencia de capitalismo e democracia, ao longo da curta existencia deste sistema de producción, foi máis ben anecdótica. O habitual, na fase previa á irrupción das masas na política capitalista, a comezos do século XX, era que o capitalismo fose gobernado por unhas elites que, mediante o sufraxio censitario, se intercambiaban nos postos de mando.

O que estamos a vivir no presente ben pode ser outro episodio —pois a tecnocracia globbish tamén tiña por cometido afastar ás masas da política— que marca a pasaxe do tempo da irrupción das masas na política capitalista a unha nova época de grande exclusión, tanto a nivel económico como a nivel político. O paradoxal, ou non tanto dado o carácter totalitario do capitalismo actual, é que esta gran exclusión se está a producir, en cada vez máis lugares, co beneplácito dos votantes a través da toma dos gobernos mediante o sistema electoral das democracias liberais.

9/30/2018

Lei e excepción

 

Este artigo foi escrito orixinalmente para a versión en papel do Novas da Galiza.

Castelao, quen non se cansou de advertir da distancia que existía entre a lei escrita nas Constitucións españolas e a “Hespaña” real, sinalou tamén como este desaxuste adoitaba resolverse no Estado a través de leis de excepcionalidade:

As Leis provisionaes e de escepción son as máis necesarias e permanentes, porque non se ditan en virtude dos principios político filosóficos que profesan os lexisladores, senon en virtude de certos feitos ou realidades que pasaron desapercibidos…
 
E engadía: “Estas Leis […] son as únicas que funcionan […] en Hespaña, porque tamén son permanentes os feitos que as orixinan.”

Cunha Constitución, a do 78, que non prevé  (Pérez Royo dixit) un xeito democrático de reforma través dos seus propios mecanismos, a necesidade no Estado español de recorrer a medidas excepcionais acabou institucionalizándose, ben a través da monarquía (teoricamente parlamentaria), ben a través da Audiencia Nacional ou ben, coma no presente, a través de figuras que surfean o dereito coma o xuíz Llarena.

Antes que Castelao, a mediados do século XIX, o conservador español Donoso Cortés, quen pasa por ser o pioneiro na teorización da excepcionalidade, escribiu, revestindo de aire de cruzada (algo frecuente na reacción española) o que non era máis que a apelación á forza fronte á razón.

Cuando los que obedecen se insurreccionan contra los que mandan [...], ¿no será necesaria la omnipotencia para que se salve a la sociedad entera conmovida en sus cimientos?
 
Para Donoso, a excepción que interrumpía o fluír da lei era semellante ao milagre da tradición cristiá. Unha irrupción divina que restablecía a orde desde máis alá do dereito.

Inspirado por Sorel, e pola súa idea da folga xeral revolucionaria, así como por Carl Schmitt -alumno, á súa vez, de Donoso Cortés-, Walter Benjamin chegou á conclusión de que, alén das ilusións liberais, o que imperaba na historia non era a lei, senón a excepción. Benjamin, quen padeceu a época da emerxencia do nazi-fascismo, foi testemuño privilexiado, e vítima, dun tempo en que a excepción se convertera na norma.
 
Mais, en paralelo, Benjamin tamén desenvolveu a súa propia idea de excepción: a do tempo mesiánico. O tempo en que os dominados conseguen frear o decorrer da historia e do dereito para instaurar un novo reino, unha nova orde, alén das leis existentes.
 
Todas estas reflexións, seméllanme máis útiles para entender o que sucede no presente na relación entre Cataluña e España que cen tratados sobre lexislación, xurisprudencia e constitucionalismo.
 
A situación auténticamente política prodúcese cando unha nova lexitimidade irrumpe esfarelando a orde legal vixente. Recoñecer que esa é a cerna do asunto e tratar de darlle un cauce razoable e democrático -por exemplo consultando ao pobo que demostra capacidade de desestabilizar ao Estado- é o único xeito de evitar o fatal desenlace que conduce a que a razón de Estado do Deus de Donoso e a esperanza no porvir do Mesías de Benjamin, se enfronten directamente en base á súa respectiva e desigual forza bruta.