O Funambulista Coxo

Presentación de Retomando a palabra

2012-01-25T21:19:00.001+01:00

O Funambulista Coxo en libro

2012-01-19T18:18:00.003+01:00

Desde que comecei a escribir este blog no ano 2005 fun reacio a facer todo tipo de retrospectiva, valoración ou resumo anual. Dediqueime simplemente a seguir escribindo o que me pedía o corpo, cando mo pedía, sen preocuparme demasiado polo camiño que, mal que ben, fun trazando desde entón. Porén, desta volta teño que facer unha excepción que, penso, está bastante xustificada.
Na primeira semana deste mesmo mes de xaneiro saíu do prelo un compilatorio de posts deste blogue en formato papel. Grazas á editora Estaleiro xa se pode adquirir Retomando a palabra. Das guerras culturais ao crac financeiro, un volume de aproximadamente 200 páxinas que sae á venda ao popular prezo de 8 euros e que contén artigos meus de entre os anos 2007 e 2009 cun nexo máis ou menos común: o fartazgo ante a separación interesada entre o cultural e o económico por parte da maior parte da esquerda de todo o mundo durante as últimas décadas ou, como tamén digo no epílogo que escribín para o libro o pasado mes de decembro de 2011:

Contentaríame con que os artigos deste libro contribuísen humildemente ao necesario rearme da esquerda. Un rearme que terá que incluír un reprantexamento de que modelo de desenvolvemento económico queremos e podemos permitirnos, no longo prazo, como especie. Unha esquerda, ademais, que, se quere ser hexemónica, necesitará contraatacar na batalla ideolóxica moito máis en serio, e con moita máis iniciativa, que até o de agora; pois a dedicación mediática a tres ou catro cuestións culturais non conflitivas co bussiness as ussual, e case sempre a rebufo da verdadeira e agresiva guerra cultural conservadora, non será suficiente se se pretende deter á apisoadora discursiva neoliberal, unha apisoadora que, durante os últimos anos, deixou á lingua e a moitos conceptos imprescindibles para analizar a realidade, coas pernas para arriba.

Eu estou satisfeito co traballo, agardo que os potenciais lectores e lectoras do libro tamén pensen que pagou a pena dedicarlle un chisco do seu tempo.

Fraga, Díaz Pardo, Transición, Movida e outros fracasos (III)

2012-01-16T00:56:00.015+01:00

Recentemente L`Expresso publicou unha longa entrevista a Pier Paolo Pasolini concedida tres días antes de morrer e que o medio italiano titulaba Così Pasolini previde l'Italia di B., isto é, así predeciu Pasolini a Italia de Berlusconi. Cando o entrevistador lle pregunta ao xenial director se para el aínda existía a sociedade de clases este responde:

As clases si existen pero, e este é o punto orixinal de Italia, a loita de clases dase no plano económico, non no plano cultural. Hoxe a diferenza é económica entre un burgués e un obreiro pero xa non existe diferenza cultural ningunha entre os dous.

É tremendamente lúcida esta resposta de Pasolini. E se el pensaba que daquela era algo moi orixinal de Italia o certo é que logo tivo éxito noutros lugares. O que vén dicir Pasolini é que o gran triunfo do capitalismo de masas consistiu en levar á extinción ás culturas autónomas das clases baixas, unhas culturas autónomas que poderían ter actuado coma o escudo que lles permitiría manterse a unha distancia adecuada da visión homoxeneizante da sociedade e disimuladora dos contrastes económicos propia da ideoloxía das clases medias. Ao seren separadas das súas culturas autónomas, fosen estas as vellas culturas labregas ou as máis modernas culturas proletarias, as capas populares ficaron á intemperie da penetración total da lóxica do capital na súa vida cotiá. Isto que para Pasolini era unha auténtica mudanza antropolóxica provocada polo consumo foi o desencadeante da mudanza entre cales deberían ser as ideas dominantes nunha sociedade dada. Cando a cultura única é a do consumo, o grao cero das ideas das clases dominadas (os desexos non articulados de liberdade, de igualdade, de xustiza, pero tamén os impulsos laicos do hedonismo, da preguiza, da transgresión, do carnavalesco, etc.) pasan a formar parte da narrativa coa que se venden as mercadorías. Pola contra, cando o consumo só está dedicado ás elites as ideas dominantes que pregoniza a publicidade para incentivar o consumo son as ideas das clases dominantes (isto aínda é totalmente perceptible, dentro da sociedade de consumo de masas, nos anuncios de produtos de luxo co seu fincapé na exclusividade e no snobismo). Isto é, cando o consumo é de masas, son as ideas das clases dominadas as que se usan para vender mercadorías e son esas ideas as que pairan, polo tanto, no discurso mediático arredor da mercadoría.
Esta homoxeneización cultural arredor do consumo é unha maquinaria de cementar a hexemonía capitalista e de encher de contido os desexos das clases populares. Cando as ideas dominantes son as das clases dominantes non hai tanto perigo de resignificación dos conceptos emancipadores. Todo o mundo parece falar claramente no idioma que lle corresponde. Os de arriba o idioma da represión e do elitismo; os de abaixo no da democracia e a igualdade. Pola contra, cando as dominantes son as ideas das clases dominadas o mundo das palabras vólvese caótico e nada (da "liberdade" de Galicia Bilingüe á "igualdade" de UPyD pasando pola "modernización" da patronal, etc.) parece significar o que realmente significa.
No momento en que a esquerda renuncia a actuar na vida cotiá e opta por especializarse, unicamente, na xestión institucional deixa o campo libre para que esa maquinaria de hexemonía capitalista siga actuando libremente sen ningún tipo de oposición, sen ningún tipo de verdadeira contracultura. Así mesmo, cando directamente se renuncia a evidenciar as contradiccións económicas que, tal como dicía Pasolini, son as que aínda existen na sociedade (as clases en si que diría Marx) e se opta polas chamadas guerras culturais (termo que non por casualidade volveu coller folgos a partir dos neoliberais oitenta e que tería o seu correlato xeopolítico na guerra de civilizacións de Huntington), é dicir, por centrar a contradición nuns cantos items superestruturais sen vencellalos nunca coa base material e sen que haxa por debaixo ningunha rede, hábito ou institución (de novo, ningunha contracultura) distinta da do mercado e dos seus medios de comunicación no que esas guerras culturais poidan actuar como a metonimia doutras loitas (incluídas as económicas), a esquerda está a cumprir o papel máis cómodo co que poida soñar calquera defensor do establecido.
Facer que a esquerda do estado español, coa excepción xa comentada, chegase a estar onde hoxe está foi a grande tarefa da Transición pilotada por xentes coma Manuel Fraga. Primeiro conseguindo que a esquerda organizada esgotase as súas enerxías no electoralismo e non na organización da sociedade. Segundo, potenciando hábitos culturais que sublimasen os lexítimos desexos de liberdade da cidadanía en todos os campos despois de corenta anos de ditadura. Como consecuencia de todo isto, nun terceiro momento, deixando que unha esquerda sen base se esfarelase ante o fracaso da Unión Soviética e, abandonando definitivamente o discurso económico, se entretivese en temas identitarios, case sempre a rebufo da dereita, que non impedían que a lóxica da mercadoría seguise funcionando igual de ben ca sempre. E é que malia seren cuestión culturais as que se dirimían na area política estas non eran cuestións que creasen unha cultura autónoma da cultura capitalista, unha hexemonía non capitalista, senón que se integraban perfectamente no sistema (por exemplo, nunca houbo verdadeira guerra cultural sobre a narración creada arredor da Transición porque esta guerra cultural implicaba tamén a revisión doutras cuestións que atinxían á base da sociedade como por exemplo a cuestión de por que no Estado os poderes fácticos continuaron a ser os que eran e por que a calidade da democracia española, o mecanismo que teñen os de abaixo para mudar o estado de cousas, era tan baixa).
Engadir, por ultimo, que todo isto é igualmente aplicable a un nacionalismo galego que non deu chegado á transición con suficiente forza (causa tamén de que non houbese, no que atinxe á cultura urbana, unha alternativa á Movida fóra do galeguismo d´Os Resentidos; por outra banda igual de enleados na eterna ironía posmoderna que o resto de grupos da movida) e que, malia acertar na súa postura rupturista e mesmo gozar dun momento de apoxéo e de boa comunicación coa sociedade nos anos noventa, non soubo crear ese tecido social, ese magma subterráneo que penetrase en todos os recunchos da sociedade galega. Cando o bipartito perde as eleccións autonómicas do 2009, Anxo Quintana dá un diagnóstico moi acaído do sucedido ao afirmar aquilo de "tiñamos o goberno pero non tiñamos o poder". Efectivamente, hai dúas maneiras de ter o poder: ou ben se fai parte do aparato do estado (como elite económica, militar, mediática, etc.) ou ben se ten o poder que dá posuír a hexemonía ideolóxica sobre unha masa crítica a través da organización da sociedade. O drama da esquerda en xeral e da do noso país en particular é que non tiña o segundo tipo de poder (o experimento quintanista demostrou que o nacionalismo galego tampouco podía aspirar a formar parte do aparato do Estado aínda que "centrase" o seu discurso), un poder que puidese facer da visión da esquerda do país unha forma de cultura e de vida apegada á realidade cotiá da xente que frenase non só á maré neoliberal senón tamén o proceso de españolización (neste momento ponte de prata á americanización) brutal que actualmente padece esta terra.

Fraga, Díaz Pardo, Transición, Movida e outros fracasos (II)

2012-01-14T01:22:00.013+01:00

Falabamos máis arriba de dous personaxes moi distintos que simbolizaban dous mundos tamén diferentes. Por unha banda Manuel Fraga como símbolo dos vencedores tanto en 1936 coma en 1975. Pola outra Díaz Pardo como símbolo dos vencidos no 36 e, na medida en que tamén apostou por iniciativas como Ruedo Ibérico, como símbolo dos vencidos en 1975. E agora cómpre deterse no que habería ser a primeirísima cultura xuvenil oficiosa do que Vicenç Navarro denomina a "democracia limitada" española que naceu como consecuencia de que en 1975 gañase quen gañou e que perdese quen perdeu. Unha superestrutura cutural que sería, salvo contadas excepcións entre as que destacaría a Santiago Alba Rico ou a Carlos Fernández Liria que no 1986 escribiron un libelo magnífico contra o que estaba a pasar, adoptada acriticamente pola intelligentsia española (para o vulgo había outra baixa cultura cinematográfica e televisiva igualmente seudotransgresora en forma de películas de destape e porno soft) e que conformaría a estación de paso necesaria para chegar ao estado comatoso no que se atopa hoxe o espírito crítico da cidadanía do Estado (a baixa cultura actual é o telelixo que abandonou o de soft e rendiuse ao directamente pornográfico). Pero antes, un pequeno rodeo.
No último libro publicado por estes lares por Thomas Frank, A conquista do cool. O negocio da cultura e a contracultura e o nacemento do consumismo moderno, o autor do xenial What´s the matter with Kansas? dedica os seus esforzos a contar como a contracultura americana dos 60 foi fagocitada por unha industria da publicidade farta do estilo plano, machacón e obvio dos cincuenta coas súas familias brancas sorrintes, os seus pretenciosos coches con aleróns e as súas urbanizacións impolutas, e ávida de novos discursos que retasen ao consumidor a se sentir especial, intelixente, transgresor e, paradoxalmente, non consumista. A tese de Frank é máis ou menos esta:

A contracultura, en tanto que movemento de masas diferenciado do estilo bohemio que lle precedeu, foi desencadeada -como mínimo a partes iguais- tanto polas novidades na cultura de masas como por mudanzas na base da sociedade.

Isto é, Frank cuestiona que a contracultura fose unha creación puramente popular que acabase sendo absorbida pola industria, cuestiona polo tanto que existise algo así como "unha auténtica contracultura antes da asimilación" e pensa, pola contra, que tanto a base popular como a industria teñen a mesma responsabilidade na conformación do que hoxe coñecemos como a estética e a ética da contracultura. Non pretendo rebater esta tese de Frank ou facer unha defensa da contracultura hippie, entre outras cousas porque o hippismo, alén do puramente musical, me desagrada o suficiente como para non sentir ningunha necesidade de defendelo, pero, tanto se Frank ten razón como se non no que afirma, o seu libro serviume para confirmar como a mudanza substancial entre o capitalismo dos anos sesenta en diante e o anterior a esa época radica en pór na práctica a mesma inversión que autores como Etienne Balibar propoñen para unha lectura actualizada da coñecida frase de Marx que di que as ideas dominantes son as da clase dominante. Así, a publicidade dos anos 60 en diante deixará de propugnar valores elitistas para pasar a propagar os desexos e as utopías da xente corrente. Na formulación que lle dará a volta a Marx, o capitalismo fará dominantes as ideas das clases dominadas, naturalmente para, polo medio, sublimar eses desexos e expectativas a través da forma mercadoría e de todo o que conleva a sociedade do consumo de masas.
Se extrapolamos todo o dito até o momento sobre a contracultura ianqui ao periodo coñecido como a Transición da ditadura á democracia (un período no que as oligarquías do Estado tamén se adaptarían ao novo capitalismo consumista), vital para a comprensión do presente no Estado Español, poderiámonos cuestionar, agora que semella haber un certo revival dos anos 80 coa publicación por Xerais de dous libros sobre esa década (Vigo a 80 revolucións por minuto de Emilio Alonso e Vigo a explosión dos 80 do fotógrafo Víctor de las Heras), se toda a cultura xerada arredor da Movida non foi, máis ca a espontánea e xenial fructificación das prácticas culturais dunha xuventude farta dos corsés franquistas, o diamante en bruto que as elites político-mediáticas da época souberon elevar até conseguiren a narración perfecta do espírito xeracional domesticado que precisaban, e se non actúaba, tamén ela, como a gran sublimación das ideas de liberdade, hedonismo e transgresión que necesitaban aquelas elites que pilotaron a "ruptura-pactada" para conter o "desencanto" que logo se percibiu entre o que a democracia prometía e o que finalmente deu de si, un desencanto que hoxe que o mito da democracia española (Non-Real para boa parte da xuventude) está en aberta descomposición toma cada vez máis a forma de cuestionamento puro e duro. En relación con isto, un autodenominado Comité Robespierre escribía non hai moito, nun acedo artigo a propósito da Movida madrileña, que:

O primeiro do que debemos cerciorármonos ao abordar dito monstro cultural é que xunto á famosa transición democrática, é un dos poucos feitos ou períodos que gozan dunha visión positiva e incuestionable por parte dos media, existe unha unanimidade máis que sospeitosa á hora de valorar a movida. [...] A movida é canda á transición e a monarquía, un dos mitos mellor asentados no imaxinario colectivo español, moi poucas voces se atreven a cuestionala.

Ao cal engadían:

En España e como soe ser costume, subimos tarde e mal ao carro do posmoderno, salto ao baleiro que se percibía moi complexo tras corenta anos de escurantismo cultural e represión aberta. Guindarse ao pozo da fragmentación e o frívolo, mergullarse no lameiro nihilista do todo vale e cofarse co lema Non hai alternativa sen luxar as mans de merda e sangue, convertíase nunha tarefa difícil, pero fíxose, vaia se se fixo, da noite á mañán e ademais a golpe de subvención.

E isto é algo que nós, ao analizarmos a sucursal da movida madrileña que tivo sobre todo epicentro en Vigo, tamén deberiamos pensar. Cando un bota un ollo ao fantástico libro de de las Heras logo se decata de que aí hai dúas sociedades. Por unha banda estaba o Vigo traballador coas súas mobilizacións na rúa facendo fronte ás reconversións que a entrada na hoxe putrefacta UE exixía ao PSOE. Pola outra os rapaces, catro gatos segundo se desprende do libro do propio Emilio Alonso, epidermicamente transgresores, que vivían totalmente alleos á realidade circundante e que pululaban arredor duns cargos socialistas (ou estes arredor deles, tanto ten) desexosos por vencellárense a certa idea paifoca de modernidade.
Esta descripción parece ser corroborada polo propio Emilio Alonso, autor de Vigo a 80 revolucións por minuto, cando, nunha das múltiples entrevistas concedidas co gallo do libro, afirma:

Viñamos dunha época escura, estabamos cansados da loita antifranquista, dunha decepcionante construción da democracia e precisábase algo novo e fresco. Certo é que os problemas económicos e sociais seguían aí, pero ser conscientes diso e tentar solucionalos non era óbice para que tamén nos puidesemos divertir e tentásemos desenvolver unha actividade cultural nova ou diferente, posto que Vigo, nese aspecto, era un deserto. Aqueles tempos considerábase frívolo tocar rock and roll, facer fanzines ou debuxar cómics. O que exixían certos sectores a todo o mundo era a súa dedicación exclusiva á loita político-social, demonizando así a actividade cultural e consagrando a protesta na rúa como máximo expoñente de compromiso.

E nalgún punto do seu libro cando, cunha honestidade —por outra banda presente en todo ese traballo— que o honra, alerta contra calquera tentación de maquillar a historia para facela máis presentable agora que esa simbiose PSOE-Movida resulta tan evidente e vergonzante:

Hai quen insiste en considerar aquel patético desencontro "Madrid se escribe con V de Vigo" como o momento en que a movida pasou a mellor vida porque foi fagocitada polas institucións pero, como xa dixen, non estou de acordo con esa percepción. Desde os seus primeiros momentos de existencia, as institucións, o poder político, estivo moi preocupado por aproveitarse da movida. E parécenme absolutamente hipócritas os que din que foi esa intervención a que lle fixo perder os seus sinais de identidade.

Facendo un estudo sociolingüístico logo se obtería unha fotografía ben nítida do asunto. O que se daba no Vigo da época era a coincidencia nunha cidade dunha masa de proletarios como quen di recén chegados das aldeas expresándose en galego con —é unha hipótese miña non comprobada empíricamente que se apoia no sinxelo dato de que pouca xente nova no Vigo dos oitenta podía permitirse a compra de instrumentos musicais e que Emilio Alonso parece corroborar cando asegura que os chamados daquela PNN (Profesores non numerarios) eran maioritarios na noite chic viguesa— as vellas e as incipientes clases medias castelán-falantes cuxa visión provinciana (con todas as excepcións que queiramos) acabarán por seren hexemónicas no Vigo actual, pois desde entón o groso desas clases medias viguesas, e en xeral galegas por máis que sexa dunha parte dese estrato social do que se nutre maioritariamente o nacionalismo galego, nunca foron capaces de se desprenderen dun madrileñismo ideolóxico do máis pailarote (madrileñismo pailán, por certo, que aínda goza de moita saúde en certos ambientes musicais vigueses). Esta lectura sociolóxica da Movida viguesa tamén é corroborada por un documento da época —un artigo anónimo publicado, penso que non por casualidade en galego, na revista El Coyote— recollido no libro de Emilio Alonso que di cousas como esta:

O posmoderno non se caracteriza por tomar unha actitude crítica fronte ós problemas alleos: que haxa paro ou que vivamos nunha sociedade inxusta é algo que non lle interesa a "LA MOVIDA". [...] O posmoderno é un burgués non pior sentido da palabra: a súa máxima é ter máis cartos e despreciar aos que teñen menos. Non é de extrañar que o Posmodernismo sexa o movimento máis apoiado polas institucións establecidas. Un exemplo claro estamos a vivilo na nosa cidade coa dichosa "movida".

Pero existía realmente naquel contexto de loita obreira animadversión á loita cultural? O Comité Robespierre volve ser moi pertinente e a súa conclusión encaixa perfectamente co exposto máis arriba arredor da persistencia dunha esquerda viva e rupturista no País Vasco:

O máis gracioso do proceso é que, mentres a golpe de subvención se colocaba no mapa a artistiñas nenos de papá (a comezar por Berlanga, fillo dun famoso director de cine) que celebraban a frivolidade máis dantesca como símbolo inequívoco dunha xeración, noutro lugar xestábase unha verdadeira revolución músico-cultural, realmente urbana, transgresora e contracultural e de corte eminentemente independente: o rock radical vasco.

O cal parece contradicir a Emilio Alonso e probar que unha cultura fresca, transgresora e novidosa si era posible no Estado Español da época sen desprezar ao país no que se vivía e sen desentenderse dos seus problemas. O rock radical vasco, contemporáneo das diversas movidas, resultou un movemento que aínda hoxe nutre ás xeracións máis novas de músicos vascos sen ter sido asimilado en ningún momento, e foi, ademais, un referente que tamén habería exercer gran influencia no Vigo do punk politizado que arrincaría a finais dos oitenta e que terá o seu propio lugar de confluencia na vella Asociación de Veciños Val do Fragoso. Desvirgheitors, unha das primeiras bandas de punk alternativo de Vigo, cantaban sobre a Movida xa na súa maqueta de 1987 coa falta de circunloquios propia do estilo:

Pegatinas y carteles llenan toda la ciudad con el nombre de movida a todos engañarán, gente que se viene aquí buscando lo que no hay todo esto es un montaje que Bibiano pagará. [Refírense a Bibiano Morón un dos donos do mítico local Kremlin]

Neste sentido, se ben é posible trazar un paralelismo entre a lectura que fai Thomas Frank da contracultura americana dos sesenta e a Movida dos oitenta, máis difícil é meter nese mesmo saco a un movemento de raigaña auténticamente popular como foi o rock radical vasco pouco preocupado por lexitimar moralmente o cambio de réxime e que tamén nesta terra habería crear a súa pequena e pouco publicitada escola.

Fraga, Díaz Pardo, a Transición, a Movida e outros fracasos (I)

2012-01-13T19:03:00.010+01:00

A cadea de televisión Antena3 mesmo descoidou que na súa web se poidese acceder a un apartado —a homenaxe póstuma— titulado Muere Manuel Fraga, pero eu cando lin a nova de que Fraga estaba ingresado por problemas respiratorios o primeiro que pensei, malicioso e rabudo de min, era que o expresidente estaba a seguir a mesma táctica (porse enfermiño) que no seu día empregou Pinochet para non ter que ir declarar a Inglaterra agora que podía ser chamado a declarar na Arxentina polo seu pasado franquista. Porén, aínda que Fraga non está fisicamente morto—polo menos non se confirmou no momento en que eu escribo isto— o certo é que a súa enfermidade non semella ser unha mentira das de Pinocho. É dicir, o home, ben pouco tempo despois de que Isaac Díaz Pardo nos deixase para sempre, semella estar nas últimas. E que gran carga simbólica na morte e na desaparición da escena pública dun e doutro. Por unha banda o fascista reciclado en demócrata, pola outra o fillo de asasinado no 36 que dedicou toda a vida a que non se perdese a memoria do acontecido naquelas infaustas datas. Como unha parte máis daquel esforzo memorialístico Isaac Díaz Pardo tamén investiu recursos na editora Ruedo Ibérico. Esta publicou, grazas aos cartos do fundador de Ediciós do Castro, os seus derradeiros títulos en 1982, precisamente (outra ironía chea de sentido) o ano en que o PSOE arrasa nas urnas lexitimando así plenamente (os roxos viñeron e todo seguiu como sempre) a Transición despois do ruído de sabres do 81 que imporía o café para todos que agora se revela insostible. Tras eses derradeiros libros desaparece, canda Ruedo Ibérico (e canda a desactivación do movemento anarquista despois dun breve rexurdimento nos anos setenta), a posibilidade dunha esquerda española rupturista.

En A Transición en Cuadernos de Ruedo Ibérico en edición crítica de Xavier Diez podemos adentrarnos nalgúns daqueles textos dos Cadernos e non parar de abraiarnos ante a lucidez coa que se analizaba o gran calote bautizado como Transición que hoxe, decadencia física dun dos seus máximos ideólogos aparte, está a facer augas. Porque se a crise económica en curso está a deixar nus a moitos reis (o oxímoro democracia-capialismo, a verdadeira natureza da UE, a falacia da guerra de civilizacións, os dogmas neoliberais, etc.) no ámbito do estado español máis que un rei o que está a quedar nu é toda a restauración borbónica ao completo (como xa o ten exposto Antóm Fente nalgún brillante artigo).
As institucións nacidas daquel pacto espúreo entre as oligarquías franquistas e a nova esquerda ávida de poder (en palabras do tamén ruedoiberista Joan Martínez Alier a "oposición que non se opón"), están máis podres hoxe ca nunca. Así parece evidencialo a corrupción xeralizada, a incapacidade da familia real para manter un certo decoro en tempos de penuria económica, a sensación de que non chega con votar cada catro anos para sentir que exista algo así como a soberanía popular, a regresión recentralizadora filo-franquista tanto no institucional como no cultural, o cambalache bipartidista que introduce cláusulas neoliberais na Constitución que impiden calquera alternativa en materia de política económica, a impudicia dunhas elites financeiras, empresariais e mediáticas que tras engordar durante anos a base de faceren negocios co e a costa do Estado agora se dedican, desde posturas seudolibertarias, a desmantelar os servizos públicos, a vender ao mellor postor o aforro popular depositado nas caixas despois de permitiren que estas xogasen na especulación de casino, a repartírense dividendos astronómicos ao tempo que exixen a depauperación definitiva do mercado de traballo, etc.
Dicía un editorial de Ruedo Ibérico no ano 1976:

A táctica da oposición política de ocupar prudentemente iso que chama "espazos de liberdade", ou "espazos políticos", fíxolle o xogo ao réxime monárquico. É sintomático, por exemplo, que ningunha agrupación política tolerada se decidise a ocupar o inmenso "espazo político" republicano. Os políticos da oposición ocupan os "espazos de liberdade" como os indios de EEUU ocupan a reserva: sen saíren dos límites; no seu interior permíteselles ocuparse aos seus cultivos, artesanías e ritos.

Precisamente a ocuparse dos seus cultivos, da artesanía e dos ritos foi ao que se veu dedicando a esquerda do Estado Español desde aqueles anos até o presente. Así parece compartilo tamén Joaquín Miras que, sobre o caso do PCE e do PSUC, di cousas como a seguinte:

O partido quebra na transición. Hoxe penso que a crise é consecuencia da derrota do seu proxecto político, e do desastroso xeito en que se xestiona esta. Non ao revés. No seu momento, valorei que era a dirección do partido a que traizoaba o proceso. Hoxe penso que Santiago Carrilo, ao percatarse de que non había capacidade para impoñer a ruptura, en lugar de axudar ao partido a repregarse e resistir o tirón sen fugas, etc., tratou de competir co PSOE, recén inventado pola embaixada dos EEUU e o diñeiro da internacional socialdemócrata, e converteuse nun interlocutor válido dos reformistas do réxime e na máis leal oposición da monarquía. Para iso freáronse mobilizacións e loitas e impúxose unha viraxe tacticista sen maior análise, sen valoracións, metendo a un partido de cadros de masas nunha aventura transformista.

O tranformismo da esquerda española chega até hoxe. Pero o esboroamento histórico do PSOE nas xerais de 2011, a discreta suba do que queda do mundo PC e o movemento 15m parecen certificar que a cultura política (ou mellor dito despolitizadora) nacida á morte do ditador xa non contenta ao cidadán-masa e que o consenso arredor da Constitución de 1978 e a súa promesa de benestar xa non convence a unhas clases medias que están a ser testemuñas de como o crecemento económico das últimas décadas descansaba sobre pés de barro.
A propósito do 15m, Amador Fernández Savater escribía, nun artigo recente, o que reproduzo a seguir:

Onde se meteron todas as persoas que poboaron prazas e asembleas en primavera? Volvéronse desafectos ao 15-M, son incapaces dun compromiso duradoiro, están agora resignadas á súa sorte? Creo que non. Sen ningún estudo a man, xeralizando simplemente a partir dos casos que coñezo persoalmente e da observación de min mesmo, penso que en xeral a xente volveu á sua vida.

Retomaba así Fernández Savater unha vella cuestión sobre a que xa repararan hai moito grupos como Socialismo ou Barbarie ou os Situacionistas e da que a esquerda do estado español, coa súa cultura da Transición pensada para desmobilizar á xente, pouco se tivera que preocupar até o de agora: como unir activismo e vida cotiá? Como trascender os momentos puntuais de loita para crear espazos de loita na vida diaria de cada un de nós? Como vencer a separación entre política e vida? Como facer que os momentos excepcionais de ruptura e de goce na creación dunha nova orde se extendan ao día a día? Porque na capacidade desa articulación radica, xustamente, a capacidade de resistencia da esquerda fronte á esmagadora hexemonía da dereita previa a calquera contraataque para tratar de impór a súa propia hexemonía.
Ao fío disto, non é casual, e así se puido comprobar unha vez máis na manifestación de Bilbao contra a dispersión dos presos do pasado 7 de xaneiro, que a esquerda abertzale, o resto, canda o nacionalismo galego e parte do catalán, dunha verdadeira esquerda rupturista que, ademais, tivo a feliz idea e a capacidade de crear un movemento de base, siga mantendo intacto o seu prestixio, a súa forza e a súa capacidade mobilizadora, malia que non foron poucas as equivocacións e mesmo as salvaxadas que levaron a cabo na súa historia recente.
A gran diferenza entre unha esquerda viva e a esquerda de reserva india é precisamente ser capaz de estar presente na vida cotiá da xente. Malia o moito que se lle poida apoñer, a esquerda abertzale, con todo o seu entramado organizativo penetrando en todos os niveis sociais do País Vasco, sen dúbida conseguiu algo parecido a unha esquerda viva. En Ruedo Ibérico intuíron isto hai xa moito tempo. Así, en 1976 vían o mundo abertzale como o mellor exemplo dun movemento capaz de navegar entre dúas correntes igual de inútiles (correntes de tan longa vida que aínda chegan aos nosos días):

A pequena parte da oposición política non formada por partidos electoralistas está composta por grupiños leninistas, os cales aspiran a facerse co poder en nome da "ditadura do proletariado". Así pois, por unha parte están quen predican a constitución dun goberno provisional cuxa tarefa sería convocar eleccións para unha asemblea constituínte. Doutra parte están eses grupos leninistas inoperantes, preocupados ante todo pola "toma do poder" con miras insurrecionais absolutamente idealistas. [...] Tal vez os intentos máis interesantes de escapar a ese dilema de electoralismo ou leninismo foron as proposicións de ETA de crear comités abertzales desde a base.

En 1976 podíase falar así de ETA. Cando polo medio sucederon tantas calamidades a propia existencia de ETA recordaba cada vez máis a un deses grupúsculos leninistas preocupados por impor o seu poder. Pero, de cara a un futuro sen ETA, a esquerda abertzale como movemento político e social democrático e como auténtica cultura disidente preséntase como unha fórmula que soubo demostrarse gañadora.

Presentación de A praza é nosa

2011-12-29T12:31:00.004+01:00

Hoxe ás 20:00h estarei na libraría Couceiro de Compostela compartindo mesa e debate con Carlos Neira e máis con Isabel Vilalba (Sindicato Labrego Galego) na presentación do libro coordinado por Marcos Pérez Pena A praza é nosa. Quen constrúe a democracia? de 2.0 Editora.

A praza é nosa. Un libro de 2.0 Editora

2011-12-26T17:25:00.005+01:00

Este continúa a ser un momento produtivo para quen escribe este blog. Xa saíu do prelo A praza é nosa. Quen constrúe a democracia? libro colectivo publicado por 2.0 Editora que inclúe, canda outra veintena de traballos, un artigo meu titulado A política como ruptura.
Velaquí un parágrafo —ben descriptivo do que é este libro— extraído do prólogo escrito por Manuel M. Barreiro:

A praza é nosa. Quen constrúe a democracia? naceu como proxecto editorial por iniciativa de Marcos Pérez Pena co obxectivo de contribuír a enriquecer o debate sobre o movemento cidadán nacido no 15-M e enlaza voces de analistas e activistas nun diálogo aberto, e aínda inconcluso, animado polo que Mario Benedetti chamou crítica cómplice, onde uns e outros comparten as preguntas fundamentais e, mesmo desde as diferenzas, procuran de xeito mancomunado respostas practicables para a construción dunha democracia comprometida co ben común e o logro solidario dunha vida digna de liberdade, xustiza e benestar para todos e todas.

A miña homenaxe ao Beiras

2011-12-18T20:18:00.008+01:00

Díxenllo persoalmente e repítoo aquí: a homenaxe que A Nave das Ideas quixo brindar ao pintor Urbano Lugrís en Vigo o 17 de Nadal impediume estar na homenaxe cívica a Xosé Manuel Beiras en Santiago. E o Beiras non só o comprendeu senón que mesmo tivo a ben compartir conmigo aquel episodio vivido en primeira persoa co gran Urbano Lugrís na que o pintor do mar, botando unha das súas grandes mans ao pelo do entón adolescente Beiras, dixera: "velaquí a cabeza máis romántica de Galiza".
De todo o que se escribiu estes días sobre el prestoume especialmente o artigo A odisea de Beiras nun país náufrago no que Manuel Rivas calificaba ao Beiras de ser o noso "principiño". Por iso non se me ocorre mellor xeito de ilustrar este post que usando a foto que Manoel Santos tivo a xenerosidade de compartir nas redes sociais e na se ve ao Beiras, cal o principiño de Saint-Exupéry, a carón dun baobab africano.
A dicir de Rivas, Beiras era o príncipe no que se depositara a esperanza de un día bicar o noso chan e desenfeitizalo dos males causados por todos aqueles que historicamente só contribuíran ao seu atraso. Un príncipe porén, engadía Rivas, que viu como Galiza non só non espertou senón que marchou con aqueles que a haberían expoliar durante unhas cantas décadas máis.
No emocionante discurso que o noso home deu no acto da súa homenaxe destacaría moitas cousas pero, para poder comunicar o que pretendo comunicar neste artigo, resaltarei, esencialmente, dúas ideas:
1. Beiras e a súa xeración eran os depositarios dun prezado legado. Eles foron a ponte entre os seus contemporáneos e mais os vellos galeguistas e republicanos que viron as súas arelas democráticas tronzadas co golpe de estado do 36. Uns galeguistas e republicanos que, á súa vez, eran os herdeiros da tradición dos liberais do XIX (aquelas cabezas románticas) que sostiveron nestes lares o facho das ideas republicanas emanadas da revolución francesa.
2. Nin el nin a súa xeración están derrotados. Malia que Galiza non espertase ante o bico deste príncipe, Beiras non está derrotado nin pertence a unha xeración derrotada porque os seus principios seguen a estar tanto ou máis vixentes que na súa época e porque as súas análises políticas (da fraude da Transición ao fin de ciclo político e a entrada no caos sistémico pasando polas mutacións do fascismo "globalitario" segundo a feliz expresión que Antón Patiño nos descubriu na súa lembranza a Lugrís) estanse a demostrar como imprescindibles para comprender algo do que está a suceder no presente.
Ernst Kantorowic escribiu un libro titulado O dobre corpo do rei no que mostraba como a do rei, na idade media, era unha figura desdobrada: por unha banda estaba o rei en tanto que home material, concreto e mortal e pola outra o rei en tanto que símbolo —de natureza inmortal— da continuídade do poder e da soberanía. Se ben Xosé Manuel Beiras ten, desde hai bastante, sobrados méritos para ser máis un rei ca un principiño (que as súas conviccións republicanas me permitan esta licencia) o certo é que é nestes momentos cando súa figura máis claramente se está a desdobrar, como a dos vellos reis medievais, en dúas facetas independentes. Así, por unha banda, está o Beiras home, suxeito como todos os seres humanos a contradiccións, debilidades e contratempos. Pola outra o Beiras símbolo.
Sen pretender con isto pechar a Beiras nunha gaiola de ouro (ou embalsamalo cando está máis vivo do que nunca) nin, faltaría máis, desprezar nada do Beiras home; si é certo que para as xeracións máis novas que desexamos formar parte desta gran cadea de transmisión de valores e acción que é o pensamento político democrático e igualitarista das esquerdas o que nos comeza a interesar cada vez máis é como vai xestionar o Beiras a súa condición de ser desdobrado. Se Castelao foi quen resumiu na súa persoa ao conxunto do nacionalismo das tres primeiras partes do século XX, paréceme a min que non será descabellado pensar que Beiras vai resumir na súa (el mesmo é consciente ao se erixir en espello xeracional) ao conxunto do nacionalismo de finais do XX e de principios do XXI.
O futuro non está escrito. E non sabemos que fará o Beiras home en citas como a vindeira asamblea nacional do BNG de xaneiro ante a eventualidade de que nela todo mude un pouco para que todo siga igual pero si nos gustaría que o testemuño do Beiras símbolo, o Beiras que transporta na súa persoa o legado dos que nos precederon nesta teima da liberdade, a igualdade e a fraternidade, fose xestionado con intelixencia. En primeiro lugar, para que non acaben por gozar del en exclusiva aqueles que non o merecen e que farán todo o posible por diluílo. En segundo lugar para que aqueles que están dispostos a seguir a dar a batalla por este país construíndo todo desde cero se fai falta non teñan que renegar nunca da súa inmensa figura que, como o a do rei de Kantorowic, será tamén, sen dúbida, inmortal.

Intervención sobre "15M. O pobo indignado"

2011-12-06T17:59:00.004+01:00

A ruína europea

2011-12-02T02:09:00.012+01:00

John Heartfield, o mestre da fotomontaxe dos anos trinta, nunca se cansou de facer ver aos seus contemporáneos o evidente nexo que unía á crise capitalista do vintenove co auxe do nazismo. Para a posteridade deixou unha icona que é a suma sintética desa idea: a columna vertebral de Hitler é unha ristra de moedas.
Xosé Manuel Beiras afirmaba nunha charla recente que cando pensamos no fascismo dos nosos días non debemos pensar en Le Pen, alguén que representa máis ben aquel fascismo da época de Heartfield, senón en Sarkozy, a transmutación real e moito máis perigosa do fascismo na actualidade. Onte mesmo, o presidente francés e, segundo se ve, vicepresidente non electo da Unión Europea, afirmou a necesidade de refundar Europa (que lonxe queda xa a refundación do capitalismo que propuxera Sarkozy no comezo da crise financeira mundial) a base de disciplina fiscal e vasalaxe á entente franco-alemana. Un non acaba de entender como se pode refundar algo recorrendo á mesma metodoloxía coa que ese algo foi fundado orixinalmente e que sentido ten corrixir o rumo dun monstro nado a partir dun pacto entre tecnócratas facendo outra vez exactamente o mesmo. Pero, malia o chupe de cámara de Sarkozy, sábese que esta nova ditadura do mercado (a dividadura como a chama Francisco Louçã) ten como auténtica cabeza pensante á banca alemana, beneficiaria das burbullas inmobiliarias dos PIGS, ás que alimentou con prodigalidade, e devecente por seguir a cobrar rendas das súas inversións no capitalismo de casino. Tanto é así, que non lle falta razón a Ulrich Beck cando suxire a posible mutación da Unión Europea nun Imperio Alemán; se ben alguén debería recordarlle a este pope da Terceira Vía as certeiras palabras de Francisco Louçã que reproduzo a seguir:

Foi uma amplíssima maioria de governos social-democratas que definiu o pilar fundador do euro, as regras de Maastricht (máximos permitidos de 3% de défice e de 60% de dívida e, ainda mais importante, a obrigação de uma contenção permanente da inflação a níveis insignificantes). Esses dogmas são a origem dos problemas actuais e os instrumentos da direita que governa a União Europeia. Não são precisos outros para a máquina de destruição das regras sociais do Estado-providência.

Este novo reich de prestamistas estaría a levar á práctica a teoría do Grosraum (gran espazo) do xurista nazi Carl Schmitt quen vía a Alemaña como a dominadora natural da Europa continental en loita contínua co dominio anglosaxón dos mares. Esta idea tamén parece resucitar nun recente artigo de Inmanuel Wallerstein no que se dá conta de como o eixo París-Berlín-Moscú está a transportar o gas ruso directamente a Alemaña a través do mar do norte; evitando así pagar calquera peaxe noutro territorio do norleste europeo.
Pero, que poden argumentar os antigos defensores da utopía-UE que nos pedían o voto para un parlamento sen soberanía (así como de dubidosa utilidade) e para ratificar seudoconstitucións nas que se renunciaba a calquera control sobre a economía dos países, agora que os Pétain se multiplican en toda Europa? (A este respecto compre dicir que Rajoy xa está a dar boas mostras de que fará un gran papel como virrei español da nova Vichy).
Estaba realmente xustificado tanto optimismo paneuropeo, tantos vítores a unha superestrutura burocrática que se mostraba candidamente pospolítica precisamente para ocultar o seu caracter antidemocrático? Un non pode evitar recordar a Albert Speer, o arquitecto de cámara do III Reich, quen proxectaba os seus colosais edificios tendo en conta tamén como de estéticas haberían de ser as súas ruínas pasados mil anos. Igual que Speer, é probable que os incautos defensores da UE imaxinasen que os estados-nación non serían máis que evocadores recordos do pasado cando a converxencia europea despregase todas as súas bondades. Porén, cando a dura realidade da segunda guerra mundial evaporou as ensoñacións utópicas de Speer as únicas ruínas que coñeceu o reich foron os feos cascallos de Dresde. Como de terribles serán, logo, as ruínas que deixe tras de si esta ensoñación chamada Unión Europea cando o invento remate de caer a cachos?

Presentación de 15m o pobo indignado

2011-12-01T22:48:00.006+01:00

Aquí estaremos mañán.

Soberanía

2011-11-29T00:55:00.012+01:00

Pois, aínda que non están os tempos para andar a citar a un nazi, o certo é que o xurista alemán Carl Schmitt deu unha definición do concepto de sobernía do máis acaído: "soberano é aquel con capacidade para ditar o estado de excepción". Que quere dicir isto? Quere dicir que o verdadeiro soberano é aquel con poder suficiente para suspender a legalidade vixente e que —nun acto que en termos do Derrida de Forza de lei está alén do legal ou do ilegal— establece unha nova legalidade autofundada chamada a substituír á vella. Esta substitución dun estado de cousas por outro sería, nos termos de Jacques Rancière, a substitución da mera orde do existente (que el denomina "policía") por unha nova orde que atenda ao principio da igualdade. Esta loita entre policía e igualdade é o que para Rancière merece o nome de "política".

O que propoño, de feito, é opor dúas opcións. A noción de "policía", entendida non só no sentido de represión, de control social, senón de actividade que organiza a reunión dos seres humanos nunha comunidade e que ordena a sociedade en termos de funcións, de lugares e títulos que se deben ocupar. E hai, despois, outro proceso, o da igualdade. Este consiste no xogo de prácticas guiadas pola presuposición da igualdade de calquera e pola preocupación de o verificar: o nome máis propio para o designar é o de "emancipación". O que chamamos política é, de feito, o enfrontamento constante destes dous procesos, unha loita para dicir que cousa é a situación mesma.[El tiempo de la igualdad. Diálogos sobre política y estética. Barcelona, 2011]

Así, o réxime democrático-liberal no que vivimos nos últimos 40 anos, sería, aplicando a terminoloxía de Rancière, a nosa policía. No momento presente, en que este marco legal está a saltar polos aires a todos os niveis, vemos como a única política digna de tal nome —de novo entendida como a irrupción, ben que desta volta nada igualitaria, que desafía á policía— é a das ofensivas da banca e dos grandes operadores financeiros que actúan, no caso europeo, a través dese novo Golem chamado Merkozy. Esta política do shock, como a definiu Naomi Klein, ten as súas metástases nos países vasalos do eixo franco-alemán na periferia europea, metástase resumida, con suma claridade, por Manuel Conthe, expresidente da Comisión Nacional do Mercado de Valores, quen recomendaba a Mariano Rajoy ler a Maquiavelo e aprender do italiano que "os actos de rigor téñense que facer ao comezo e de golpe". Velaí, doutrina do shock en estado puro.
En troques, non hai, polo menos de momento, auténtica política da esquerda con capacidade para transformar a vella policía nun novo ordenamento legal. Se cadra por esta evidencia, Terry Eagleton moléstase a explicar no seu último libro titulado, ben descriptivamente, Por que Marx tiña razón, un concepto tan demodé como o de ditadura do proletariado. Escribe Eagleton:

Dificilmente haberá outra das súas coñecidas frases e expresións que provocase máis calafríos entre os seus críticos. Pero o que Marx entendía por ese termo de resonancias tan sinistras non era outra cousa que a democracia popular. A ditadura do proletariado significaba sinxelamente o goberno da maioría. Ademais, e en calquera caso, a palabra "ditadura" non suxería necesariamente o mesmo en tempos de Marx que na actualidade. Naquel entón, significaba unha contravención extralegal dunha constitución política.

Contravención extralegal dunha constitución política. É importante isto último que escribe Eagleton porque volve entroncar coa idea de política que expuña Rancière. O que Marx denominaba ditadura do proletariado non era outra cousa que a irrupción dos máis coa forza suficiente para suspender a orde legal e para instaurar unhas novas regras do xogo. Non pretendo dicir con isto que a esquerda do século XXI teña que recuperar sen máis palabras e conceptos do pasado como poida ser o de proletariado tal como era entendido na época de Marx, pero si cumpriría non perder de vista esta noción profunda do que é a política. Unha esquerda conforme coa administración do existente, cando o existente non é un campo neutro senón sesgado, é unha esquerda tolleita que nunca fará máis que colecionar derrotas. Estamos a ver como os que mandan, que si teñen un proxecto político, non amosan reparos en dinamitar o pouco de neutral que puidese aniñar aínda na democracia liberal e en deixala suspensa cada vez que o precisan, como se viu coa introdución da cláusula de déficit cero na constitución española ou como se está a ver cos sucesivos golpes de estado de salón en Grecia e Italia nos que os políticos son substituídos por tecnócratas da peor ralea que niguén escolle en eleccións e que aplican un programa político non escrutado pola cidadanía. Que eles son os únicos soberanos hoxe en día, e que os máis, ese 99% do que se fala nos EEUU, non o son demóstrao, precisamente, esa capacidade para impoñer novos marcos aos marcos legais existentes; para revolucionar, pois eles son neste momento os únicos revolucionarios, todo aquilo que se daba por sentado.
Mentres isto sucede na banda dos poderosos vemos como a maltreita socialdemocracia española (á que xa lle fago un favor de carallo tirándoa do saco dos poderosos) anda preocupada polo nivel de casticismo que debe posuír o novo líder (no debate sobre o futuro do PSOE José Bono sostén que ese partido precisa dun líder que sexa un "español sen complexos"), como se non fosen outro tipo de atributos, e non o quilo de bandeira que carga ás costas, o que determinan, hoxe en día, que cousa é aquilo que chamabamos ser presidente electo dun estado soberano.

Cinco notas sobre as eleccións

2011-11-21T02:41:00.010+01:00

1. O PP arrasa sacando só uns 500 000 votos máis que nas eleccións que perdeu no 2008. Mellora a maioría de Aznar pero encara un panorama político-social que non terá nada que ver con 1996. Se daquela o contexto económico mundial boiante (a burbulla que agora estoupou funcionaba por entón a pleno rendemento) permitiu a Aznar forxar a súa aura de mago da economía e do emprego, os vindeiros anos a dereita española terá poucas alegrías que vender a unha poboación que, ao problema do paro, terá que engadir o desmantelamento do estado do benestar. A receita de Rajoy ante a crise social que se aveciña será, sen dúbida, envolverse na bandeira rojigualda e nos cantos patrios ao tempo que vende ao mandamáis alemán, a prezo de saldo, a pouca soberanía que lle queda ao Estado Español. Empregará moito a bandeira, tamén o código penal. Pero canto tardaremos en ver na rúa a moitos do que hoxe votaron por Rajoy crendo que un simple cambio de goberno sería suficiente para cambiar o desastroso estado da economía?
2. O PSOE esboróase até alcanzar niveis de hai 30 anos e o seu electorado se refuxia na abstención, en IU e, posiblemente, en UPyD. É pouco probable que esta debacle provoque grandes mudanzas no seu seo. O PSOE de hogano é máis parecido a un aparato do estado que a un partido vivo e cunha militancia en condicións de demandar algo da súa cúpula. Por outra banda, ante o feito de o PP gobernar case que todas as institucións, é probable que os populares precisen maquillar a súa omnipresencia dando chance ao "principal partido da oposición" pois, se convén escoller ben aos mellores amigos, máis aínda convén escoller aos inimigos. O futuro non está escrito e un nunca sabe se non terá que recurrir a un goberno de concentración nacional.
3. A irrupción de Amaiur deixa aínda máis en evidencia a escasa representatividade da configuración do parlamento vasco actual e desmonta o vello mito que dividía o País Vasco en dúas partes iguais de nacionalistas e "non nacionalistas". O abandono das armas por ETA e estes resultados electorais deberían forzar algún tipo de acordo histórico sobre o futuro do País Vasco ou a fenda entre este e España seguirá aumentando até que a froita caia polo seu propio peso.
4. Malia a clarificación do mapa político español en tres grandes dinámicas diferenciadas (a vasca, a catalá e a española), o BNG "está feliz" (Vázquez dixit) porque poderá seguir mantendo economicamente un chiringuito que é incapaz de recoller réditos dunha coxuntura na que o PSdG perde uns 300 000 votos, nas que o famoso condicionante do bipartidismo se reduciu como nunca antes e na que o noso país agoniza nas mans do exército de demolición de Feijóo que propiciou o expolio das caixas de aforro, a agresión ao idioma e á cultura propia e que, mesmo en plena campaña electoral, comezou con descaro a privatización do sistema de saúde cesando a tarxeta sanitaria a desempregados. O BNG non só non está a ser útil para ser ese dique de contención fronte a dereita do que falou Guillerme Vázquez na campaña senón que mesmo vé como o PP aumenta a súa hexemonía no noso país (especialmente humillante cando o candidato do PP era nada menos que un dos responsables da ignominia que foi a xestión da catástrofe Prestige). Asiste tamén ao espectáculo de ver como calquera tipo de alternativa viable á dereita se desdebuxa máis e máis e presencia como o país vai esmorecendo no económico e caendo na irrelevancia no institucional e simbólico.
5. De 350 escanos, só de 25 se poden dicir que corresponden a partidos de esquerdas. O que é tanto como dicir que no cómputo global a esquerda, malia subir a respecto das anteriores eleccións, segue a ser marxinal no parlamento español. Non é o dato definitivo sobre pensamento político dun país ou dun estado pero non deixa de ser un dato máis a ter en conta.

15-M. O pobo indignado. Un libro de Laiovento

2011-11-17T15:57:00.008+01:00

Estamos de noraboa. O autor deste blog colabora neste libro que acaba de saír do prelo cun texto titulado: 15-M e crise da esquerda (ou de como construírmos un arco) por iso comparto aquí o texto que preparou Laiovento para a promoción. Devezo xa por ler o resto de traballos. A lista de nomes é abraiante.

Nestes momentos de crise social, económica e política, provocada polo incremento das desigualdades sociais, o pobo, desmobilizado, desorganizado, desmoralizado..., botouse á rúa para expresar a súa indignación pola carestía da vida, pola precariedade laboral, polo desemprego, pola corrupción política..., en definitiva, pola degradación dos nosos dereitos sociais, políticos e económicos: polo secuestro da Democracia e fronte á crise do sistema. Estamos, daquela, ante unha manifestación inédita das clases populares, en tanto que explorada por primeira vez neste mes de maio.
Fronte a esta nova realidade, Edicións Laiovento non podía permanecer indiferente. Velaí a razón deste libro que tes nas túas mans: 15M: o pobo indignado, que pretende analizar a realidade do movemento 15-M dende unha óptica plural, procurando ofrecer unha visión calidoscópica do movemento que englobe a mirada analítica dun amplo grupo de persoas, procedentes de diversos campos científicos: a política, a economía, a historia, a filosofía, a socioloxía..., xunto coa mirada comprometida d@ activista e a mirada creativa d@ artista, e para iso contamos coa palabra de Alfredo Iglesias Diéguez, Xosé Manuel Beiras, Francisco Sampedro, Justo Beramendi, Xavier Vence, Teresa Moure, Fermín Bouza, Manoel Santos, Manuel Casal Lodeiro, David Rodríguez Rodríguez, Raimundo Viejo Viñas, Carlos Taibo, Roi Ribeira Bezerra, Nanina Santos, Fernanda Couñago Otero, Lupe Ces, Lídia Senra, Xoán Hermida González, Xabier Macías, Dionísio Pereira, Cláudio López Garrido, Miguel Fernández Blanco, Xosé María Álvarez Cáccamo, Margarita Ledo Andión, Diana Varela Puñal e Gustavo Pernas Cora

A pregunta do momento

2011-11-03T01:41:00.006+01:00

A pregunta do momento é esta: canto durará a agonía do binomio capitalismo-democracia? Serán necesarios anos? Décadas? Ou será, se cadra, un acontecemento catastrófico (poñamos por caso o esboroamento dese mamotreto fabricado a base de burocracia, altos soldos e sinvergoncería chamado UE) o que ha precipitar o divorcio deses dous conceptos antitéticos de raíz?
Polo pronto, que un xornal como El País, auténtico termómetro da opinión mainstream non ultramontana, escribise un editorial como o de onte a propósito do referendum que o pillabán de Papandreu di que vai convocar en Grecia, indícanos ben ás claras que cada día resulta máis insostible o gran relato (erixido como o relato campión e supervivinte á razzia lyotardiana) que retrataba como dúas caras da mesma moeda á economía de mercado e ao goberno dos máis.
Así, para El País un referendum é unha votación binaria (o bipartidismo non, obviamente), esquemática y susceptible de toda suerte de demagogias populistas (o termo populista é, para o xornal de PRISA, coma un chicle; comezaron a empregalo cos sucesivos presidentes que ían gañando as eleccións nunha Latinoamérica que fuxía do neoliberalismo coma do lobo e agora veñen estirándoo, estirándoo, até que tamén na vella Europa o perigo populista —eufemismo de popular?— anda á espreita en todas partes). Pero para El País isto é así sobre todo se o que se vota non é unha medida concreta, sino sobre dos años de sacrificios que han exasperado a la sociedad griega. É dicir, un referendum é demasiada democracia porque os cidadáns poden votar segundo os seus intereses e non segundo os intereses dos de sempre. A democracia non é aconsellable se pode prevalecer el malhumor social sobre la discusión del asunto sometido a las urnas. Para El País o "malhumor social" non forma parte do asunto sometido ás urnas, as urnas están para outras cousas, cousas útiles como refrendar as políticas decididas polas elites; se non se dedican a iso, as urnas sobran.
Non resulta, logo, moi na lóxica das cousas que na Grecia de hoxe —desventurada nación contemporánea da utopía high-tech que ía ser o século XXI e do seu Santo Estebo Protomártir aka Steve Jobs— xa se escoiten ruídos de sabres como nos bos tempos pinochetistas do barolento, cruel e agonístico século XX no que comezou a carreira a ningures neoliberal?

O difícil camiño cara a paz

2011-10-20T20:16:00.006+02:00

«Non, o que sucedeu en realidade é que comentei o asunto co camarada Walter. Falámolo porque o camarada Walter marchaba ao extranxeiro en 1953. Díxenlle: "Cando chegues á República Popular Chinesa, debes dicirlles, pedirlles, que queremos iniciar unha loita armada e que precisamos armas", e despois eu din ese discurso [...]. Detivéronme por iso, pero seguía convencido de que era a estratexia correcta para nós. E máis tarde, desde a miña clandestinidade, falei do asunto co camarada Walter e decidimos expoñelo nunha reunión do comité de traballo. Expuxemos o asunto pero, como che dixen, rexeitaron o meu argumento sen máis porque Moses (secretario do partido e, por suposto, membro do comité de traballo do Executivo nacional) sostiña que aínda non chegara o momento para iso: "A causa das estritas medidas adoptadas polo goberno, sodes incapaces de continuar á antiga usanza. As dificultades paralizáronvos e agora queredes expresarvos nunha linguaxe revolucionaria e falar de loita armada, cando de feito, aínda ten cabida o método antigo que estamos a usar se somos o suficientemente imaxinativos e estamos o suficientemente decididos. Simplemente queredes expór á xente a masacres perpetrados polo inimigo. Nin siquera vos parastes a pensar detidamente niso". Así foi como rexeitou a miña argumentación, dixo o mínimo e todo o mundo o apoiou. Despois falei do asunto con Walter... A oposición tiña tanta forza que Walter non se atrevía sequera a dicir nada. Pero sempre foi un tipo moi diplomático, aínda que digno de confianza. Así que revisamos a cuestión, e el, que sempre fora unha persoa de recursos, dixo: "Non, convócao a soas; discúteo con el. Eu encargareime de que vaia verte (porque eu xa estaba na clandestinidade)". Así que Moses veu e pasamos xuntos todo o día. Nesta ocasión fun moi sincero e díxenlle: "Estás a facer xusto o contrario do que fixo o partido comunista en Cuba; dicían que non se deran aínda as condicións para xestar unha revolución. Seguían os antigos métodos defendidos por Stalin..., sobre como pode identificarse unha situación revolucionaria, segundo Lenin e Stalin. Neste caso temos que decidir a partir da nosa propia situación. A situación neste país é que chegou a hora de que consideremos unha revolución, unha loita armada, porque a xente xa está formando unidades militares para emprender actos violentos. E se non o facemos, van continuar. Carecen de recursos, carecen de experiencia e carecen da maquinaria política para levar a cabo esa decisión.[...]
E debes ser creativo e mudar de conducta porque a túa actitude é, en realidade, a dun home que lidera un movemento á antiga, como cando eramos legais; que non o considera liderar agora no marco da ilegalidade no que estamos a operar. Logrei ser contundente co fin de desafialo... logrei desafialo. Así que dixo: "Ben, non che prometo nada, pero volve a expoñelo". Así que fun e o expuxen, e dixo: Ben, sigo sen estar convencido, pero démoslle unha oportunidade. Deixade que expoña estas ideas ao Executivo, co noso apoio." Así que se aceptou e todo o mundo estivo dacordo. Fomos a unha reunión do Executivo nacional. Entón o xefe e outros opuxéronse firmemente. Sabiamos, por suposto, que íamos contar coa postura do xefe porque cría na non violencia por principios, mentres que nós a considerabamos unha táctica (aínda que non puideramos dicir iso diante do tribunal). Ante o tribunal, é dicir, no xuizo da traición, dixemos que críamos na non violencia como principio, porque se dixeramos que a considerabamos unha táctica, teríalle dado unha excusa á Coroa, ao Estado, para dicir que en calquera momento, cando nos convise, usariamos a violencia, e que, de feito, iso era o que estiveramos a facer. Así que o evitamos, pero só por ese motivo. Sempre crimos na non violencia como táctica. Sempre que a situación exixira que utilizaramos a non violencia, usariámola; cando a situación exixira que nos afastaramos da non violencia, fariámolo.

As palabras que veño de reproducir pertencen a alguén que dedicou a súa vida toda á loita polo recoñecemento do seu pobo. O seu legado histórico pasou de ser o dun perigoso terrorista ao dun presidente do seu país e ao dunha figura admirada en todo o mundo. O autor desas liñas chámase Nelson Mandela e o estracto está recollido do libro Conversacións conmigo mesmo. Os métodos que aquí defende Mandela con tanta claridade son os mesmos que viu empregando ETA nos últimos 40 anos. Mandela é unha figura clave do século XX. A loita armada é tamén unha táctica filla dese mesmo tempo. A comezos do século XXI ETA decide deixar atrás a violencia e o pobo vasco ve o horizonte expedito para emprender novos camiños de loita cara o seu recoñecemento. Estamos nun tempo novo e para iso son necesarias estratexias novas. Agora ben, para trazar unha rota viable cara unha paz duradoira no País Vasco cumpriría deixar as emocións a un lado e, co líder sudafricano na cabeza, non esquecer que, por moi equivocada que se xulgue a estratexia armada (e sen dúbida para a solución do conflito vasco aquela non axudaba), non se pode despachar á actividade armada catalogándoa simplemente como unha suma de feitos delictivos senón que é necesario, máis ben, enmarcala no contexto dunha loita política. Se na chamada transición á democracia a amnesia colectiva imposta axudou a que greas de franquistas puidesen vivir impunes até morrer de vellos e mesmo seguir a ocupar postos de gran relevancia política e económica, na segunda transición que a fin de ETA pode axudar a precipitar, os militantes desa organización e, en xeral, os da esquerda abertzale toda, están chamados a xogar, mal que lles pese a moitos, un papel político moi relevante. Se algo proba o caso de Nelson Mandela é que sen a existencia dese espazo aberto para a incorporación nas institucións dos que se atopaban na clandestinidade a paz terá un futuro moi difícil.

Nacionalista ou nacional? Pequena contribución ao debate

2011-10-09T15:47:00.005+02:00

Do mesmo xeito que no século XIX o movemento nacional galego pasou polo provincialismo e o rexionalismo, o nacionalismo será a nomeclatura análoga para o século XX, un século no que a dialéctica centro-periferia se cirunscribía ás relacións entre nacións sen estado vs. os estados nación. No s.XXI ou se combate a globalización sendo nacional, no sentido republicano, ou non se é nada e se deixa que gobernen os mercados. Para alguén que considere a Galiza como o seu país o Estado español sen soberanía que hoxe existe, Madrid, para entendérmonos, xa non pode ser o adversario único. Hoxe os movementos políticos deben reivindicárense nacionais polo simple feito de que os estados-nación están baleiros de contido. Estamos no neofeudalismo, hai que volver construír espazos de soberanía popular. A dialéctica centro-periferia coíncide como nunca coa dialéctica esquerda-dereita e ten a súa expresión na confrontación de mercado vs. democracia.
Se tomamos o caso da ETA, un produto crepuscular dese século XX no que a loita se daba entre as nacións subordinadas e as grandes nacions-estado imperialistas, semella que os dirixentes da banda chegaron á conclusión de que agora xa non ten sentido prolongar un antagonismo que a historia deixou caduco. É un gasto de enerxía inútil facerlle a guerra a un estado con cada vez menos soberanía. Na medida en que se desgasta a ese estado decadente tamén se desgasta o espazo exiguo de soberanía (o que queda de institucións democráticas), no que, mal que ben, as nacións sen estado aínda existen. O poder está agora fóra do Estado Nación, calquera que desexe a pervivencia da súa nación ten que focalizar a loita cara o espazo globalizado dos capitais sen control e dos conglomerados militares. Pensemos senón no expolio ao sistema financeiro galego perpetrado a través da fusión das caixas de aforro e da absorción do Banco Pastor polo Banco Popular. Pódese afirmar con seriedade que todo ese aforro galego será empregado para que a nación española medre en detrimento de Galiza como se España aínda fose unha metrópole que pavimenta as súa rúas de ouro a costa da suor dos colonizados? Non será máis atinado pensar que con toda probabilidade todo ese aforro ha rematar engulido no fluxo de capitais especulativos sen patria que, por estarmos en tempo de transición, aínda responden, nominalmente, aos xentilicios dos vellos estados-nación? Todo isto abre un espazo aos movementos nacionais periféricos do Estado Español para procurar alianzas co movemento soberanista e popular que xurda na propia España (naturalmente alianza non significa fusión), toda vez que se comparte inimigo.
Nunha entrevista recente Xabier Arzalluz expresaba, coa claridade que o caracteriza, a súa visión desta encrucillada semántica do seguinte xeito: "Yo usaría nacionalista para dentro (do estado nación) y nacional para fuera (o mundo globalizado)". O cal é unha maneira gradualista de recoñecer que o termo nacionalista, tal como se entendeu no Estado durante os últimos cen anos, desaparecerá na mesma medida en que o Estado nación chamado España continúe a se desdebuxar. Esta contradición xa é perceptible nas forzas que se autodenominan nacionalistas e que teñen representación no congreso e no senado do Estado. Ao tempo que manteñen aceso o antagonismo con Madrid escenifican razoables mostras de indignación cada vez que desde o bipartidismo imperante se ignora a opinión dos cidadáns de todo o estado (como sucedeu nese golpe de estado encuberto que foi a reforma constitucional impulsada por Zapatero para instaurar a obriga das políticas de déficit cero).
Pero nada mellor que reparar en Palestina, a nación sen estado que máis globalizada ten a súa loita para concluír con esta cuestión. Alguén pensa que os palestinos se definen a si mesmos como nacionalistas? Claro que non, os palestinos chámanse a si mesmos palestinos e a consecución de institucións democráticas palestinas é o que procuran todos os seus nacionais diga o que diga a infame xeopolítica mundial.

De mortos vivintes e de tempos de mudanza

2011-08-09T12:39:00.008+02:00

O nó temático da obriña de teatro radiofónico que escribín hai anos baixo o título de O Bambán consistía nalgo que me interesa desde sempre: o derradeiro aceno dun morto, o intre máxico no que aínda permanece aceso o espírito dalguén que xa non vive. Na obra descríbese con detalle o suicidio dunha muller. Ela e a súa parella adoitaban abalarse en dous bambáns situados ao pé dun precipicio. Un día, de súpeto, a muller salta ao baleiro e o seu rapaz, incapaz de facer nada, permanece sentado no seu bambán fitando como o outro bambán, o bambán da morta, aínda segue a abalarse, de vagar, até que, pasado un tempo, se detén de vez. Só nese intre é que o home acepta a morte da muller. Veume isto á cabeza despois de ler un artigo de David Harvie e Keir Milburn no Guardian titulado The zombie of neoliberalism can be beaten – through mass direct action no que tildaban ao neoliberalismo de morto vivinte. E explicaban:

"Calquera forma máis ou menos estable de capitalismo precisa tamén algún tipo de acordo coa maioría da poboación, ou, polo menos, dunha parte decisiva dela. Mentres que o acordo do keynesianismo de posguerra explicitaba un pacto no que os salarios reais subían en concordancia co aumento da produción, o neoliberalismo mantiña un acordo implícito baseado no acceso ao crédito barato. En tanto os salarios reais permaneceron estancados desde finais dos 70s, os mecanísmos da débeda mantiveron o nivel de vida da maior parte da xente."

O truco da débeda para manter o nivel de vida e, polo tanto, o consenso ideolóxico arredor do estado de cousas imperante funcionou até o de agora. Pero nestes momentos de crise nos que as billas do crédito están pechadas seguir a aplicar as mesmas receitas económicas é, como escribiu recentemente Paul Krugman, como pretender curar un enfermo co método medieval das sangrías: o enfermo non só non cura senón que ben pode morrer desangrado. Mais que significado ten o momento histórico que estamos a vivir no que as sociedades enfermas están a seren directamente desangradas? Acaso non estamos xa instalados no intre crucial no que, en termos gramscianos, o bloque hexemónico dos últimos corenta anos está a dar os seus últimos estertores, está a camiñar a tombos sen saber que xa é un cadaver? Non é agora que vemos disturbios e protestas masivas por todas partes, tamén nos países máis poderosos e ricos, (Winsconsin, Atenas, O Cairo, Tunicia, Tel Aviv, Londres, decenas de cidades do Estado Español...) que se terá que producir a emerxencia dun novo bloque hexemónico? E non é, no caso da Galiza e do Estado español, a fin da vixencia do pacto da chamada Transición (o Partido Popular xa cuestiona abertamente o estado autonómico, a forma que adoptou entre nós o exiguo Estado do Benestar que nos ofreceron os oligarcas do réxime franquista para nos impór unha amnesia colectiva que esquecese os corenta anos de ditadura) a traslación a estes lares dese esboroamento do vello bloque hexemónico que rachou co keynesianismo de posguerra? Da capacidade que teña a esquerda mundial para resistir a vaga destrutiva e para impór a súa axenda política dependerá moito máis que as conquistas sociais puntuais que, mal que ben (máis mal que ben), se podían ir gañando. O suor das loitas do presente ha ser a tinta coa que se escriba o pacto social do futuro, a nova hexemonía, que tanto pode bascular para un lado como para o outro. O neoliberalismo está morto pero aínda non o sabe. Salvo que vaiamos pensando en que facer para domar a besta de pouco nos serve celebrar esa morte anunciada e máis nos vale pensar se o que ha vir despois do neoliberalismo non será algo peor. O pacto social baseado no consumo a crédito xa non está vixente, a volta ao keynesianismo de posguerra nun mundo globalizado, de recursos limitados e con novos actores emerxentes non semella unha opción viable se se pretende evitar un contínuo estado de guerra rexional polas materias primas. Salvo que se atope o novo cemento que consiga cohesionar ás sociedades a través dalgún mecanismo redistributivo, o máis probable é que outro tipo de cementos enchan o baleiro —o cemento da violencia cega que xeran as fidelidades raciais, relixiosas ou chauvinistas e que dá coma produto o fascismo brutal que bateu en Noruega nas que un integrante das forzas de choque chamado Breivik acabou coa vida de case que un cento de persoas. E é que neste noso presente estanse a xogar cambios de gran calado. Os tempos están a mudar. O que non sabemos é se teremos a forza suficiente como para conseguir encauzar as mudanzas cara onde nós desexamos.

Por unha terceira via na crítica ao BNG

2011-07-31T16:44:00.004+02:00

Critiquei e critico até fartar á Terceira Vía social-liberal e, ironicamente, sosteño que ten que haber unha terceira vía —exclusivamente no que esta ten de metáfora dun camiño novo, non do que a "xenialidade" de Giddens tiña de deriva ideolóxica— diferente á expresada por xente coma Suso de Toro en El País para aqueles que vemos erros de vulto na dirección que está a tomar o BNG actual. Ten razón Suso de Toro en boa parte das cousas que di. Pero hai algo sempre, nos seus artigos, que boto en falta. A súa concepción da política é madura cando critica no BNG a incapacidade para presentar un proxecto alén do resistencialismo e das consignas substitutivas da realidade pero a lectura de de Toro é inmadura cando esquece que no contexto concreto da esquerda en Galiza, criticar furibundamente, e en exclusiva, ao BNG é, de facto, dar un apoio implícito á outra forza da "esquerda", o PSdG, que aparece asi como impoluta e libre de toda crítica. Para min non ten valor ningunha crítica ao BNG que non reflexione tamén sobre o que haxa que criticar ao PSdG. Como se pode criticar a falta de visión do BNG sen ter consciencia de que o refuxio do BNG no resitencialismo é totalmente dialéctica cun status quo no que o PSdG é o que é? Hai tamén, na reinvindicación que de Toro fai da UE algo desa falta de profundidade de análise. Aceptemos que o BNG sempre vai lento á hora de aceptar os campos do posible (a Constitución, o Estatuto de autonomía, a UE) pero dun intelectual coma de Toro, tamén se espera algo máis de reflexión arredor dun momento histórico no que asistimos ao baleiramento dos lugares de soberanía popular (estatais) sen que nazan novos espazos de soberanía popular que substitúan ese baleiramento (sexa por debaixo dos estados-nación sexa en instancias superiores como a UE). Esta incapacidade para constituírse nun novo espazo de soberanía popular é o gran fracaso da UE. A UE é hoxe unha superestrutura de gobernanza incontrolable democraticamente que actuou como engado co que permitir o baleiramento de soberanía estatal. Agora, neste contexto da UE, asistimos á impotencia de ver como estados sen soberanía en materia monetaria non poden máis que asistir impávidos ao empobrecemento dos seus cidadáns por non teren as pancas mínimas para poderen facer política económica, por exemplo devaluando a moeda, ou que non poden asumir políticas de endebedamento contracíclicas porque Merkel, é dicir a banca alemana, é dicir, o Banco Central Europeo, é dicir a superestrutura da UE, impide calquera actuación nese sentido (veño de ler, despois de escribir este post, un bo resumo escrito por Ignacio Ramonet sobre que papel xogou a UE para impór a lóxica neoliberal, que paga a pena ler). No caso concreto da UE, a postura historica do nacionalismo galego ao respecto, estase a demostrar acertada. Neste sentido, o nacionalismo galego do "mercado común europeo ruína do pobo galego" está máis próximo ás certezas dos que pasan por seren a esperanza dunha nova esquerda que está por nacer, —os Indignados do "non ao pacto do euro"— do que o está a postura dos que ofrecen solucións, moitas veces acertadas, pero outras non tanto xa que confunden a UE-realmente-existente coa utopía europeísta-realmente-necesaria. Falaba ao principio dunha terceira vía na crítica ao BNG, e penso que é imprescindible. Non caiamos na crítica pola crítica. Sexamos intelixentes e non esquezamos un fenómeno propio da ciencia sociolóxica, que xente coma Fermín Bouza nomea a cotío nas súas análises: o efecto underdog, a simpatía que xeran e o apoio imprevisto que recaban aquelas posicións que son esmagadas inclementemente sen recoñecérenlle ningún dos méritos que de cando en vez posúen. O efecto underdog non é máis ca un repregamento autodefensivo instintivo, algo moi contraproducente para os que preferimos a análise racional para guiar a corrección de rumo que se precisa.

Crise capitalista, hexemonía e futuro da esquerda

2011-06-24T14:07:00.004+02:00

Este texto será publicado, en versión máis completa, nun libro colectivo editado por Estaleiro Editora co gallo das II Jornadas galego-portuguesas de ediçom independente celebradas en Porto e Compostela o pasado mes de marzo.

Crise económica, crise social, crise política. Xa as temos todas. Tres anos van xa desde que se comezase a falar de crise financeira global e non foi ata este maio de 2011, coas mobilizacións dos chamados Indignados a partir do 15 de maio e co esboroamento electoral do PSOE en todo o estado —no marco das elección municipais do 22— así como coa nula captación de descontentos por IU no estado e polo BNG no noso país (do independentismo mellor nin falar) engadido ao aumento da abstención, do voto nulo e do voto en branco, que estamos a ter probas irrefutables de que a tríada de crises chegou canda nós. Temos, xa que logo, un panorama no que a dereita e as mesmas políticas causantes dos estragos que padecemos gobernan a maior parte das institucións e no que a esquerda partidaria acode impertérrita á súa propia descomposición.
A perda de hexemonía da esquerda —a dereitización, a desafección ou a presenza de ambos fenómenos en distintos graos en senllas partes da sociedade, se se quere— é un feito que arrinca desde antes da caída de facto da Unión Soviética con distintas dinámicas e tempos segundo o lugar xeográfico. Se comparamos á esquerda, en sentido amplo, cun gran barco, poderiamos afirmar que aqueles que están na proa viron xa desde hai tempo que o pensamento da esquerda, os seus valores e proxectos, estaba caendo na irrelevancia; ao que asistimos agora é a que aqueles que pensaban que a caida do muro de Berlín non ía con eles, isto é, o máis institucional e morno do social-liberalismo —os que van na popa do barco— tamén están a tomar consciencia disto —proba do cal son as recentes declaracións de José Barreda, ex-presidente da CCAA de Castela a Mancha nas que constataba a perda de hexemonía da esquerda (sic), ou as análises que desde hai un tempo está a facer Iñaki Gabilondo na súa sección audiovisual de El País.
O chamado movemento 15m, un feito sociolóxico e político certamente relevante, constitúe, a un tempo, a mellor proba de que o discurso da esquerda perdeu moita incidencia social e a proba de que aínda é posible, coa renovación axeitada de formas e discursos, recuperar as posicións perdidas.
Se consideramos o 15m coma un movemento de tipo populista (non populista no sentido en que falamos de Berlusconi coma un político populista) senón o tipo de populismo do que fala, por exemplo, un Ernesto Laclau no seu La razón populista, é dicir, un movemento no que se presentan de maneira desordenada e primitiva unha serie de demandas acordes aos intereses das clases populares, podemos concluír que o 90% das demandas que está a expresar a xente mobilizada arredor dese movemento, sobre todo novos sen experiencia previa en política, son demandas de esquerdas porque inciden na necesidade de que sexan os máis (e os seus intereses) e non os menos quen tomen as rendas da polis. Cousa diferente é o xeito que teñen de expresaren estas demandas. É aquí onde temos unha fotografía ben nítida da perda de hexemonía social da esquerda, digamos clásica, e da penetración de certos discursos que os lobbies e think tanks da dereita levan décadas creando e difundindo. A linguaxe e as maneiras deste movemento evidencian a fenda xeracional existente entre a tradición de esquerda e a mocidade. Se ben a desconfianza cara a partidos e sindicatos está plenamente xustificada pola praxe deses dous tipos de organizacións nos últimos anos, é certo que esta desconfianza demostra tamén como o traballo intelectual da dereita dirixido tanto a desprestixiar o que quedaba de movemento obreiro (penso que o rexeitamento aos sindicatos ten máis que ver con isto que cunha denuncia, pertinente, do sindicalismo pactista e apagalumes), como a recentralizar ideolóxica e políticamente o Estado Español (considero que en parte aí está a orixe do recelo a toda simboloxía das nacións periféricas incluído o seu idioma) foi calando socialmente. O mesmo se pode dicir do auxe do individuo como medida de todas as cousas, perceptible na incapacidade, polo menos de momento, de estruturarse en calquera caste de organización cunha metodoloxía eficaz para levar a cabo as propostas políticas. Así mesmo, a emerxencia doutros discursos xurdidos coa posmodernidade máis tendentes a falar de multitude que de clases sociais (Toni Negri e Michael Hardt), reinvidicadoras do anonimato (Tiqqun) e da disolución das identidades fixas (Teoría Queer) son rastrexables, con máis ou menos nitidez, nalgunhas prácticas do movemento 15m e sobre todo nas súas inmediacións (Anonymous).
Porén, se ben antes da crise económica o reinado absoluto do pensamento da dereita na sociedade era indiscutible hoxe este reinado pode ser desputado (e aquí cómpre recoñecerlle ao movemento 15m a capacidade de introducir na axenda mediática e política debates invisibles, até hai ben pouco tempo, como pode ser o do Pacto do Euro); iso si, non será desputado tanto porque a esquerda organizada estea hoxe mellor ca onte senón porque o capitalismo neoliberal é unha máquina de se crear inimigos nos pobos do planeta como demostrou a experiencia latinoamericana dos anos 90 (neste sentido son claros os paralelismos entre o “Que se vayan todos” arxentino e o “Non nos representan” do movemento 15m). A creba do modelo neoliberal —a caída destoutro muro de Berlín que deixa núa a faciana do capitalismo neoliberal real e que desmonta as supostas bondades que anunciaba a narración ideolóxica do mesmo— está a pór as condicións obxectivas para a súa subversión pero tamén está a demostrar que a crise dunha esquerda política incapaz de incidir cos seus marcos discursivos nos acontecementos e incapaz de liderar e de vehiculizar nas institucións o descontento social é fonda de vez.
Afortunadamente hai xentes da esquerda que se están a dar de conta disto. Joaquín Miras, alguén que vén dunha tradición, a comunista, que a priori se podería considerar como a máis dogmática expón con grande lucidez, nun moi recomendable libro distribuído en formato dixital por internet e titulado O legado cultural do comunismo, como as loitas e organizacións da esquerda eran, en boa medida, o produto dunha cultura, dun xeito de vivir a vida cotiá, dun sentido propio da realidade producido polas comunidades humanas que enchían en aluvión os barrios obreiros e os cintos industriais das grandes cidades. Loitas lideradas por un partido que aínda non se entendía como a estrutura burocrática fosilizada que acabaría sendo senón coma un partido-movemento moi flexible na súa articulación e cuns militantes dispostos a mesturárense co resto da sociedade, non a recluírense en guettos de convencidos, e a actuar coma pontes de dobre sentido entre esta e a organización. Cando eses militantes, así o expón Miras, que traballaban no seo da sociedade se transformaron, coa morte do dictador, en cadros destinados ás novas institucións democráticas, o partido, entendido tamén como movemento, morreu. Mutatis mutandis, algo parecido ocorreu no noso país cando o BNG pasou de ser un partido con ampla conexión social ao aparato institucionalizado que hoxe é. De aí que entre nós, persoas coma Xosé Manuel Beiras veñan escribindo desde hai tempo, con gran intuición, que as pontes entre a esquerda social e a esquerda política están rotas. Engadir tamén, a este respecto, que aínda que as circunstancias especiais do País Vasco, en especial o entusiasmo co que a sociedade vasca acolleu as novas perspectivas que se abren para pór fin ao conflito armado, tiveran moito que ver no éxito colleitado por Bildu nas eleccións municipais, non cabe dúbida de que o independentismo vasco aprendeu, despois de anos de ilegalización das súas organizacións partidarias, a funcionar coma un gran movemento social e a entender ao partido político como unha ferramenta, non coma un fin en si mesmo, para chegar ás institucións.
A xente está sendo consciente do baleiramento político ao que foron sometidos os estados-nación, transformados en burocracias cada día máis dedicadas a tarefas de represión que de servizo público, cunha soberanía delegada en superestruturas de "gobernanza" non supeditadas ao control democrático como a UE ou os grandes cumios de notables controlados polo capital internacional. Estas magras democracias formais sen competencias reais en política económica están a seren percibidas como inútiles por un número cada vez maior de cidadáns pouco dispostos a seguiren participando nun xogo de cartas marcadas.
Tras o experimento da Terceira vía a familia socialdemócrata (se é que consegue sobrevivir á debacle) é probable que aposte por reconducir o capitalismo financeiro cara unha forma de capitalismo produtivista xestionado con fórmulas máis ou menos neokeynesianas. O percorrido desta opción, nun mundo cada vez máis pequeno e interconectado, no que grandes países como India, China, Brasil ou Sudáfrica están tamén a reclamar a súa parte do pastel e no que os recursos enerxéticos serán cada vez máis escasos pode desembocar, como moito, nun sálvese quen poida e nun repregamento rexional armado ata os dentes. A familia comunista clásica, pola súa banda, ve como se achica o seu espazo social proporcionalmente a como se achica o espazo da vella clase obreira de grandes fábricas, homoxénea e pouco colonizada mentalmente pola ideoloxía sistémica espallada polos medios de comunicación, causa e efecto, isto último, de que a súa forma de vida producise toda unha cultura bastante autónoma respecto da mainstream. A propia existencia dos medios de comunicación de masas e a importancia que cobra a batalla cultural e ideolóxica nun mundo sen debasas posibles entre as sociedades e a hiperrealidade espectacular xerada polos poderosos complica a tarefa a unha vangarda (obviemos a extemporaneidade da propia idea de vangarda) dedicada a agardar, amparada por un determinismo histórico non refrendado pola realidade, a chegada da insurrección dun potencial suxeito revolucionario cada día máis heteroxéneo, fraccionado, en moitos casos máis alienado, noutros moito máis formado e con máis vontade de participar na toma de decisións e menos proclive a ser pastoreado. Se a familia comunista segue a dispor, polo menos na teoría —digo na teoría porque a aposta polo industrialismo é, de facto, idéntica— dun discurso con máis potencial universal que o socialdemócrata (proletarios do mundo unídevos), as mudanzas na organización do capitalismo e a configuración social resultante destas éivano, por se centrar excesivamente na estética obreirista industrial conxelada no tempo (ollo, non estou a dicir que este tipo de clase obreira desaparecese totalmente, digo que xa non é igual de relevante entre as clases populares europeas e que alí onde o é xa non ten a mesma autopercepción de si mesma ca no pasado), para chegar á clase traballadora real e concreta deste período histórico —o precariado do sector servizos, o cognotariado frustrado nas súas expectativas, as clases medias endebedadas ata as cellas, os pensionistas empobrecidos, os autónomos, o pequeno comercio, os excluidos do sistema (inmigrantes e parados), cada un cun imaxinario propio dificilmente unificable no vello significante “clase obreira”.
Cal é, xa que logo, o camiño, ou os camiños, posibles para unha esquerda radical pero con visos de abandonar os illotes resistencialistas e de se dirixir á gran masa social?
1. A converxencia na defensa dos dereitos adquiridos. Do mesmo xeito que nos anos trinta a resistencia ao fascismo, o consenso básico que impregnaría a posterior etapa de capitalismo keynesiano (excepcións como a española aparte), pivotou na unión de forzas baixo a forma da Fronte Popular, a resistencia fronte o fascismo financeiro debería provocar tamén a unión de todos e todas. Para iso é necesario que os representantes desas distintas familias (vellas e novas) emprendan un camiño de dúas direccións. As forzas xa organizadas o camiño do recoñecemento da necesidade de abrir novas canles á cidadanía que se autoconvoca, que se mobiliza sen tutelaxes e que se declara apartidaria. A cidadanía escéptica con toda forma de organización pero que tampouco amosa intención algunha de percorrer a senda da insurrección total contra o sistema, o camiño do recoñecemento de que tarde ou cedo será precisa a articulación política que poida levar as demandas populares ás institucións do disfuncional aparato estatal; un aparato estatal que, como o dinosauro de Monterroso, cando todos espertemos vai seguir estando aí.
2. A aposta pola democracia radical e o retorno á fraternidade. Os que mandan déronse conta xa nos anos 70 de que algo de democracia era demasiada democracia. A Comisión Trilateral dos Huntington, Brzezinski, etc. xa sabía da necesidade de apropiarse do item “democracia” para mantelo nunhas coordenadas manexables. Ao que estamos a asistir agora é á fin desa apropiación. Tras a abrupta desactivación do movemento antiglobalización dos 90 que supuxeron os atentados de Nova York do 11 de setembro de 2001 e a posterior construcción ideolóxica da falsa oposición entre democracia capitalista vs. terrorismo fundamentalista, a primavera árabe de 2011, coas súas demandas universalistas de liberdade, igualdade e democracia unida ao pasaxeiro efecto da publicitaria morte de Ben Laden como tentativa de recuperar o marco ideolóxico que reducía a política mundial á confrontación entre democracia occidental e barbarie musulmana, así como o repregamento da dereita europea en posicións fascistoides, tradicionalistas e illacionistas (auxe dos partidos de extrema dereita en toda Europa, renuncia pública de Merkel ou Cameron ao multiculturalismo, volta aos valores do nacional-catolicismo no caso español, documentos da patronal española que antepoñen a influencia da herdanza xenética por diante do estatus socioeconómico no éxito ou fracaso dos educandos, etc.) aventuran un regreso do termo democracia ao lugar ao que pertence. A convivencia no Estado español das demandas dunha democracia real por parte dos mobilizados no movemento 15m e a recuperación do presidente de FAES José María Aznar do discurso da Trilateral ("Debemos restaurar el verdadero sentido de la democracia y sus límites") dános un bo fresco do xiro autoritario que posiblemente tomará o poder.
Así mesmo, o momento actual infórmanos doutro peche de ciclo: o da narración autocompracente coa democracia formal española saída do pacto co franquismo na chamada Transicición. O contínuo apelo dos indignados á literalidade non cumprida da constitución do 78, unido aos problemas de encaixe das nacións sen estado certificado polo calexón sen saída no que se atopa a vía estatutaria en Cataluña e no País Vasco debido ao rearme do centralismo uniformizador español (unha maré reespañolizadora que na Galiza está pondo a mesma existencia do país contra as cordas) e á insostibilidade da cada vez máis contestada figura da monarquía indícanos que o Estado Español está avocado a enfrontarse a esa segunda transición sempre posposta e temida polo establishment.
Pero que implica, para a esquerda, esta aposta pola democracia radical? Implica non só a renuncia a vellas estratexias vangardistas senón tamén a transformación da democracia formal que rixe non só nos aparatos do estado senón tamén nas propias organizacións da esquerda, nun novo tipo de democracia participativa, nunha nova horizontalidade e transparencia nas decisións —isto é, unha nova fraternidade— que permita que estas se tomen de abaixo a arriba e non ao revés.
3. Reformulación do que é ser de esquerdas. Cada día, a consciencia de estarmos a vivir nun planeta pequeno e de recursos limitados é máis amplamente compartida. A globalización económica (non así a globalización da comunicación entre as persoas e das súas ideas) é, tal e como está hoxe prantexada, insostible por máis tempo. Tras varios séculos baixo o paradigma industrial —paradigma que viu nacer, precisamente, o pensamento articulado de esquerda— evidénciase a necesidade de que este paradigma chegue ao seu fin. Pero reivindicar un novo xeito de relacionar ao home coa natureza non implica reinvindicar un retorno a inexistentes arcadias pasadas, nin o refuxio en absurdas espiritualidades new age, nin a renuncia á confianza da Modernidade nas capacidades do ser humano. Máis ben ao contrario, é por mor do avance científico do ser humano que hoxe podemos ser conscientes dos nosos propios límites como especie e como planeta. A esquerda, que despois do fracaso do socialismo real quedou orfa dunha narrativa propia de vocación universal que fixese fronte á narración sistémica do “non hai alternativa” thacheriano precisa construír desde xa ese novo storytelling, por usar un termo en voga, que abra unha vía de esperanza e que supere a anulación da vontade de cambio hoxe existente. Pero falar de narrativa non é falar de pura retórica baleira. Se toda teoría necesita da súa praxe para ser algo, toda praxe precisa tamén da súa teoría para facerse posible. O mundo do simbólico, o mundo dos valores, da ética, da cultura, da ideoloxía no sentido amplo deste termo, constitúe, para o animal con imaxinación que é o ser humano un dos seus principais motores. Baixo este novo paradigma da sustentabilidade e da concepción alternativa da vida a esquerda xa está a producir propostas concretas interesantes como poden ser a soberanía alimentaria ou o decrecemento que cómpre explorar e reivindicar. A traslación destas novas correntes ao noso país ben podería unificarse baixo a idea da defensa do territorio, a mellor maneira de potenciar unha alianza entre o que queda de mundo labrego e mariñeiro, perseguido até a práctica extinción en beneficio dos intereses do capital internacional, e as capas urbanas máis críticas que perciben non só como posible, senón tamén como probable, a convivencia do crecemento económico coa penuria social.
Antes que moita esquerda, a dereita é consciente de que a potencia dun discurso baseado en valores e prioridades incompatibles coa ética capitalista, un discurso que fala de límites a un sistema que non coñece tal concepto, un discurso que fala de preservación a un sistema baseado no desbalde, un discurso que fala de patrimonio común a un sistema que só entende de recursos explotables pola iniciativa privada, un discurso que ademais é susceptible de chegar ás grandes maiorías sociais, ben pode converterse no seu próximo pesadelo. Unha ética da austeridade (da austeridade ben entendida non dese eufemismo neoliberal baixo o que se pretende eliminar todo gasto social) baseada só na produción e no reparto do prioritario é unha ética incompatible co capitalismo consumista. Precisamente o tipo de capitalismo que mellor soubo anular toda tentativa de emancipación e que conseguiu colonizar, coas súas promesas de satisfación-na-acumulación, as mentes dunhas clases populares que nada gañaban refrendando ese estado de cousas cos seus hábitos da vida cotiá, especialmente de lecer. Pero se a propia lóxica do capitalismo baseado no consumo de masas acolle en si, no medio prazo, a contradición insuperable que inaugura a nova realidade global, a mutación do capitalismo de consumo de masas nun capitalismo de tipo asiático, eficaz a base de autoritarismo e exclusión —como nos está a indicar o caso chinés, onde un crecemento económico espectacular e sostido convive cun número cada vez maior de poboación non integrada no sistema— ten moito máis complicado o control ideolóxico dos cidadáns elemento imprescindible para evitar que a insatisfacción se torne oposición frontal.
O continente europeo goza dunha acumulación de riqueza inxente e de poboación formada que pode ser empregada para avanzar neste novo paradigma. O mesmo que no século XVIII ou na posguerra do século XX, Europa, o noso contexto máis próximo, pode situarse á cabeza do progreso humano potenciando un novo espírito ilustrado capaz de comprender a necesidade de pensarmos o mundo coma un todo no que só o benestar do conxunto pode asegurar o benestar de cada parte. Precisamos dunha nova Ilustración, mestiza como o eran os revolucionarios haitianos que conseguiron a independencia do país caribeño en 1804, que recolla no seu seo as epistemologias do sul e que amose ao mundo o camiño sen saída ao que conduce a lóxica do produtivismo, tamén naqueles lugares, os obradoiros do mundo coma China, que están a vivir agora a súa propia revolución industrial.
Así, e xa por rematar, se a vella esquerda industrialista fracasou no seu intento de competir co capitalismo nun campo no que este xogaba moito mellor, a nova esquerda debería concibir a súa alternativa con tal radicalidade que o capitalismo e o novo socialismo de impronta ecoloxista (ou se se quere, e para evitar a cooptación xa acontecida co fenómeno dos partidos verdes centroeuropeos, o novo ecoloxismo de impronta socialista) sexan dous sistemas inconmensurables, dous universos cuxas éticas e modos de vida sexan absolutamente inintelixibles. Intraducibles.

Liberdade natural vs. liberdade política

2011-06-16T02:30:00.009+02:00

No moi interesante La ciudad en llamas. La vigencia del republicanismo comercial de Adam Smith, David Casassas resitúa a Smith na tradición republicana á que pertence e desmonta algúns dos tópicos máis extendidos arredor do escocés como aquel que di ver nel a un dos pais intelectuais do neoliberalismo que hoxe causa estragos en medio planeta. No parágrafo que reproduzo a continuación, citado no libro de Casassas, o propio Smith clarifica os dous sentidos do concepto liberdade que hoxe, despois do desarme ideolóxico da esquerda e do continuado e eficacísimo traballo de creación de discurso dos think tanks da dereita, tan a menudo se confunden. Escribía Adam Smith n´ A riqueza das nacións:

«Acaso haberá quen sosteña que impedir que un particular reciba en pago os billetes dun Banco, por unha suma grande ou pequena, cando non ten inconvinte en aceptalos, ou prohibir a un banqueiro que os emita cando os demais non teñen inconvinte en recibilos, é un atentado manifesto contra a liberdade natural, que a lei está obrigada a non violar. Estas regramentacións poden considerarse indiscutiblemente contrarias á liberdade natural. Pero o exercicio desa liberdade natural por parte dun contado número de persoas pode ameazar a seguridade da sociedade enteira, de xeito que pode e debe restrinxirse pola lei de calquera Goberno, desde o máis libre até o máis despótico. A obriga de construír muros para impedir a propagación dos incendios é unha violación da liberdade natural, exactamente da mesma natureza que as regulacións no comercio bancario das que acabamos de facer mención.»

Liberdade natural vs. liberdade política (ou a liberdade dos que son igualmente libres). Velaquí o quid do asunto. Precisamente nesta confusión entre liberdade natural e política baseaba Roberto Blanco Valdés a súa última homilía na Voz de Galicia contraria a que a CRTVG siga a emitir exclusivamente en galego (é dicir, a que a radio e a televisión pública galega siga a ser, en terminoloxía de Adam Smith, un muro construído a favor da lingua máis débil e a favor, polo tanto, da liberdade política dos galego-falantes (daqueles que falan a lingua minorizada) en lugar de favorecer a liberdade natural da lingua máis forte, a liberdade natural dos castelán-falantes (dos que usan unha lingua de Estado que, por selo, goza de todas as vantaxes e medios). Discernindo ben estes dous conceptos, liberdade natural e liberdade política, podemos comprender moito mellor por que a esquerda sempre estivo a favor de medidas de discriminación positiva para calquera minoría social, de xénero ou nacional.
Cando nas prazas tomadas polos chamados Indignados se está a pedir, con moita lucidez, a construción de muros que salvagarden ás persoas das decisións dos mercados -como Adam Smith reclamaba a construción de muros entre a xente e os bancos- pero se ignora que tamén cómpre reivindicar eses muros, por pura solidariedade, en favor de todos aqueles que padecen algún tipo de discriminación social aparentemente non económica (pensemos na nula reivindicación da lingua galega polos Indignados do país ou nos comentarios do tipo "o feminismo sepáranos" escoitados na acamapada de Madrid a raíz da denuncia de discriminación de xénero na mesma) non só se está a ser incongruente e inxusto (porque se está a violentar a coherencia entre as distintas loitas) senón que, como escribía Casassas sobre Adam Smith, se está a considerar a vida social coma «un espazo neutro, politicamente aséptico, sen relacións de poder, no que a xente asina contratos libre e voluntariamente», algo que até aquel escocés do século XVIII, o que falara da man invisible do mercado, tiña claro que era falso.

Iniciativa BenComún

2011-06-07T13:36:00.007+02:00

Xa se pode asinar a declaración (se se quere) http://bencomun.blogaliza.org.

Pode que o blog aínda non funcione de todo ben. Estamos en obras. Pero o manifesto tamén se pode ler aquí: Iniciativa-BenComún e pódese asinar aquí: http://www.jotform.com/form/11572847889

DESDE A INDIGNACIÓN PREPARANDO O FUTURO

NECESÍTANSE NOVOS ENFOQUES PARA NOVOS HORIZONTES

O movemento cidadán 15-M e os resultados das pasadas eleccións municipais do 22-M puxeron de manifesto unha enorme desafección polas actuais fórmulas de participación política dun sector cada vez máis amplo da poboación. Unha desafección que prexudica unicamente a esquerda, que leva sen renovar prácticas políticas, discursos, actitudes e estruturas os últimos vinte anos.

O xurdimento do movemento 15-M, alén do seu alcance concreto, é o sintoma de que algo non vai ben e de que o sector da poboación máis dinámico percibe que a armazón político-representativa e a cultura política xurdidas da transición están esgotadas: precísase de novos espazos de participación e de novos interlocutores para a mediación.

Desde hai anos a indignación medra entre as persoas de esquerda que, formando ou non parte da súa base asociativa, somos parte da súa base sociolóxica e electoral. As últimas eleccións demostraron que existe unha corrente de fondo que percorre transversalmente todas as formacións partidarias. Non só se castiga a quen goberna con políticas de dereitas ou de costas á cidadanía, senón que tamén se pune, por desconfianza e polo descrédito acumulado, ás forzas que desde a esquerda poderían recoller o descontento xerado.

En concreto, a nova derrota da esquerda nacionalista nas pasadas eleccións confirma unha tendencia iniciada hai dez anos, pola que vén perdendo o pulso cidadán naqueles espazos xeográficos e xeracionais cara aos que debería ser máis sensible e onde tería que atopar maior receptividade. Preocúpanos que, de seguiren o mesmo rumbo, a derrota do tándem PSdeG/BNG nas próximas eleccións autonómicas non sexa só unha derrota electoral máis senón que teña consecuencias irreversibles sobre o futuro da esquerda e do porvir do país no medio e longo prazo.

En todo caso, a evolución do PSdeG responde a coordenadas e parámetros condicionados por iniciativas que se resolven fóra das nosas fronteiras. O problema, aínda que sendo un desastre e actuando como condicionante, é en boa medida alleo a nós. Preocúpanos máis o outro espazo necesario e imprescindible para a construción dunha Galicia autogobernada, sustentable e avanzada: o espazo da esquerda nacional.

Cada un/ha de nós está asistindo até agora á situación desde lugares diferentes: algunhas persoas estamos na militancia partidaria no nacionalismo, unha boa parte pertencemos a organizacións sociais, outros atopámonos próximos/as a outras forzas de esquerda, a maioría andamos á expectativa de novos proxectos. Desde a expectación o conxunto, desde a resignación unha boa parte. En todo caso, con certeza, todos e todas interesados en que apareza algunha iniciativa en positivo e en que as cousas se desbloqueen.

Nunca a indignación fora tanta e as expectativas tan altas. Pero, lamentablemente, as forzas de esquerda nin están nin ninguén as espera. Os distintos movementos que foron xurdindo, mesmo das correntes críticas e renovadoras internas das organizacións políticas, non pasan de ir máis aló de recompoñer os espazos xa existentes, coma se nada tivera ocorrido.

Isto non pode seguir así. Existen novas realidades que nos interpelan. Existen novas transversalidades que interconectan e permeabilizan os espazos noutrora estancos. É a hora da cidadanía.

Asistimos á segunda onda de cambios posglobalización e de nós depende participarmos e contribuírmos a eses cambios desde o noso país ou ficarmos definitivamente á marxe e sermos arrastrados por eles. O noso país mudou substancialmente nas últimas décadas e precisa ser reinterpretado, repensado e inserido nun contexto global altamente interrelacionado e codependente.

Interpelamos as forzas políticas da esquerda e o nacionalismo en particular para que tome nota desta nova situación.

Interpelámolas porque mais aló de sermos afiliados ou non ás ditas forzas, como base sociolóxica e electoral das mesmas, nós tamén estamos a ser interpelados.

Cómpre que as persoas e colectivos da esquerda social, que se estruturan de xeito moi variado, xunto coas persoas e colectivos críticos que participan da esquerda partidaria, nos xuntemos para promover unha alianza cívica e política ampla que permita a creación de espazos comúns de acción política.

Cómpre seguir a promover contactos, encontros e diálogos, no concreto, para comezarmos a vertebrar a esquerda nacional do século XXI.

Hoxe, afortunadamente temos ferramentas que posibilitan transformar a indignación en procesos propositivos.

Non é momento de pequeno apaños, de releos curtos. É a hora da política e da intelixencia, de erguer a vista e mirar máis aló. Con xenerosidade. Abstéñanse resentidos.

Convocámonos e convocamos a todas e a todos os que se sintan interpelados para realizarmos un encontro aberto e plural, ollando cara ao futuro. A primeira cita o próximo domingo 19 de xuño nas mobilizacións cidadás.

O futuro depende de nós. Indignados e á vez esperanzados. Indignadas e á vez preparando o futuro.

En Trasellas-Teo, a 3 de xuño de 2011.

Promoven esta iniciativa:

Xosé Ramón Blanco Montero
Pilar Candocia Pita
Filipe Diez
Xan Duro Fernández
Ramón Faraldo Pardo
Maite García Portabales
Xoán Hermida González
Bernardo Lorenzo Cuétara
Francisco Xavier Lourenzo Penela
Manuel Martínez Barreiro
Emilio M. Martínez Rivas
Henrique Monteagudo Romero
Carlos Neira Cortizas
Marcos S. Pérez Pena
Xosé Pérez Rei
Coqui Rodríguez Holguin
Ana María Rodríguez López
David Rodríguez Rodríguez
Afonso Sánchez Regueiro
Manoel Santos Díaz
Carolina Silva Méndez
Héctor Silveiro Fernández
Xaime Subiela Pérez
Denis Vicente Rodríguez

Post-15M

2011-05-23T02:17:00.004+02:00

Pois non foron moi sorprendentes os resultados. O electorado do PP seguindo a piñón fixo ao seu partido así chova ou trone, o electorado da esquerda escaldado cuns partidos que seguen dedicados ben a faceren políticas de dereitas ben a esclerotizárense en estruturas pouco participativas e que precisan urxentemente dunha refundación. Mentres tanto, a esquerda abertzale demostra que a vasca é unha sociedade altamente vertebrada e politizada e que o mapa político oficial vasco nada tiña que ver co mapa real. A maior incógnita é ver como reacciona á marea popular o movemento asambleario iniciado o 15M. Desinflarase confundindo a vitoria do PP cunha censura da poboación a ese movemento? Conseguirá seguir activando á cidadanía por fóra do sistema? Madurará ata pasar do utopismo flower-power á reflexión sobre a cuestión do poder? Haberá que velo.

O nacionalismo galego e Democracia Real Xa! (ou de como escollín un mal momento para deixar o blog)

2011-05-19T21:20:00.007+02:00

Entre algunhas das ideas intelixentes que ven expresando Alain Badiou nestes últimos tempos quédome, así de memoria, con dúas:
1. A idea de Acontecemento como ese intre inesperado e fundacional, ese salto ao baleiro que muda todo e a partir do cal o anterior perde todo significado.
2. A idea de que a palabra Democracia se convertiu no fetiche manoseado polos principais inimigos da mesma para anestesiar ás poboacións despois de que as conclusións de Thatcher e Fukuyama de que non había alternativa e de que chegaramos ao fin da historia callaran máis do que merecían.
Tanto unha como a outra cobran especial vixencia ao albur do que está a suceder co chamado movemento Democracia Real Xa!
A toma da Porta do Sol de Madrid por parte dun conxunto de cidadáns autoconvocados e as metástases da mesma a menor escala que van agromando por todo o Estado parecen querer ser ese Acontecemento inesperado que se veu de facer ser extenso despois de ter sido só ser virtual e que ten o potencial de mudar o prisma con que percibimos a nosa realidade política. Que o nome do movemento inclúa a palabra Democracia para denunciar, como Badiou, que aquilo co que nos aguilloaban a diario non era en verdade digno de tal nome senón mero simulacro anestesiante consegue golpear con gran precisión na trabe mestra do edificio ideolóxico do capitalismo neoliberal: o binomio absurdo democracia=capitalismo / capitalismo=democracia.
Con esta paisaxe coma pano de fondo xorden, aquí e acolá, entre algunhas das xentes vinculadas ao soberanismo galego de esquerdas e, en xeral, no mundo do activismo organizado previamente a este novo movemento, certa espectación ante os feitos non exentos de desconfianza (nalgúns casos xustificada) pero co agravante de esquecer que a maior característica dun Acontecemento como este é a súa performatividade, é dicir, o seu caracter non pechado e o seu potencial para ser levado alá onde os participantes decidan conducilo.
Aínda que cativo na súa capacidade mobilizadora (outra cousa é analizar a corrente de simpatía que está a xerar no interior de non pouca xente anónima), o movemento Democracia Real na Galiza está a ser impulsado por xente nova nas súas dúas acepcións, nova en idade e nova nisto do activismo. Estamos asistindo á primeira mobilización de capas sociais criadas na opulencia alienante desta fase concreta do capitalismo neoliberal tan destructiva e suicida. Xente cun contacto escaso co movemento altermundista dos noventa, canto máis co que puido ser o movemento obreiro dos anos 70, o movemento antimilitar dos 80 o movemento pola lingua tamén desas décadas ou o movemento feminista. Xentes ás que cando lles falas dos 60 pensan máis na estética psicodélica made in centro comercial que nas revoltas de París. Xente que naceu cando o muro de Berlín xa caera e para os que a imaxinería clásica da esquerda é cousa dos libros de historia. En definitiva, xente que se move nuns marcos mentais diferentes aos do activista de sempre. De aí a perplexidade e mesmo o recelo deste último. Pero compre sermos xenerosos. Para moitos deses rapaces e rapazas esta loita é a súa primeira loita. Percibimos simpleza nalgunhas das súas manifestacións e lemas e percibimos que non son quen aínda de relacionar a súa loita coas loitas de outros (a congruencia das loitas das que falaba Domènech) pero sería un erro censuralos. Na experiencia apréndese e na práctica vanse creando as alianzas. Mal farían os activistas con pedigrí desprezando este alude de enerxía deslabazada e fresca. Máis que criticalos o que compre é acompañalos e, sobre todo, aprendermos mutuamente (porque moito temos que aprender sobre o seu uso das novas tecnoloxías). Que rapaces e rapazas, eu mesmo coñezo algunhas, se tivesen manifestado desta volta e non noutras mobilizacións (que mesmo nin souberan que houbera outras mobilizacións interesantes) demostra máis a incapacidade dos vellos activistas para atraeren a esta xente que o pasotismo ou o embiguismo deses rapaces. Hai vontade, o que están a buscar é como canalizar esa vontade. Se cadra non son os campións da coherencia pero.. quen foi un campión da coherencia con vinte anos? (e co dobre tamén). Se as persoas identificadas co soberanismo galego deciden non acompañar a esta xente por cuestións como a falta de conciencia lingüística o que contribuirán é a que o afastamento destes rapaces e rapazas coa loita nacional galega sexa cada vez maior. Quen despreza o movemento alcumándoo como émulo de Madrid, demostra non entender que tamén é émulo de Tunicia, de Exipto, de Libia, de Bahrein, de Iemen, de Islandia, de Grecia, de Portugal. Non importa de onde veña a inspiración, o importante é conseguir que en cada lugar a xente agarre o temón do barco, e para que isto suceda na Galiza o amplo espectro do soberanismo galego de esquerdas debe pór tamén o seu gran de area.
Non deixo de lembrar estes días os artigos que hai uns meses escribira O Beiras, coa mestría e a intuición que o caracterizan, sobre a Doutrina dos dous mundos no nacionalismo galego. Esta separación dos dous mundos estase a aplicar tamén a pequena escala: o nacionalismo galego segue ensimismado no seu mundo en lugar de se mesturar e liderar a ese outro mundo de rapaciada con ganas de implicarse politicamente. E iso non pode ser máis que cavar a súa propia tumba. Algo ben paradoxal cando vemos que desde as inmediacións do mesmo movemento Democracia Real Xa! se coloca (canda a IU) á organización política máis grande do soberanismo galego, o BNG, como a forza que con máis fidelidade seguiu, nas súas votacións no Congreso dos Deputados, os postulados que ese movemento está a defender arestora na rúa.

República, que república? (revisitado)

2011-04-14T11:09:00.007+02:00

Non acostumo aquí repetir posts antigos pero dado que hoxe é do día da república española e que o texto que recupero, escrito en outubro do ano pasado, ía tanxencialmente sobre o tema, decidín facer unha excepción. Vivimos tempos de práctica desaparición da esquerda e de embestida do capital. Tempos nos que as alianzas e a suma de forzas semellan imprescindibles. Non creo en sectarismos nin en purismos irreductibles e é un feito que a sociedade galega vive inmersa nun marco español, así coma noutro europeo e noutro mundial. Agora ben, que a procura de alianzas e a cooperación non nos fagan esquecer algo importante: o encaixe de Galiza no estado español, o encaixe das súas clases populares, segue a ser problemático. Moitos sectores sociais galegos poderán homologárense a outros sectores sociais españois e europeos pero unha alternativa á economía de casino que procure o desenvolvemento económico e humano desta terra ten que seguir a ter en conta o que nela hai de peculiar. Non dubido de que se puidese dar o caso de que unha Galiza inserida no seo dunha hipotética república española verdadeiramente digna de se chamar así fose governada con máis soberanía popular que a través do recoñecemento formal da súa independencia pero coa súa transformación nun protectorado de facto. Iso si, a Galiza que se integrase nesa república española tería que seguir loitando contra esa sinerxia absorvente que, desde hai ben tempo, fluctúa polo eixe Donostia-Madrid-Valencia-Barcelona e pola creación dun ámbito decisorio de seu que lle permitise relacionarse con normalidade co seu espazo xeográfico e cultural natural: Portugal. Non sendo así, a instauración do que celebra a efemérede de hoxe non debería significar para nós máis que un alto táctico no camiño, nunca o seu final

De Armando Fernández Steinko tivera xa a oportunidade de ler un artigo publicado pola revista El viejo topo no que explicaba de xeito moi clariño como a raíz da chamada Transición un grupúsculo de economistas monetaristas próximos ao PSOE comeza a construción do Estado do Benestar —necesario para lexitimar socialmente todo o proceso de continuídade co franquismo— non a partir das rendas vindas do mundo do traballo senón a partir da financiarización da economía. Desde entón e ata o de hoxe, independentemente de quen gobernase, a economía española baseouse na atracción de capital estranxeiro, no afortalamento do sector bancario e na destrución (salvo os que Steinko denomina illotes fordistas) dos sectores vinculados á economía produtiva, foran estes industriais ou agrarios. Esta é a orixe da burbulla inmobiliaria e esta é a razón de que a economía española sexa unha das máis afectadas pola crise mundial. A excepción a esta destrución do tecido produtivo atópase nalgunhas comarcas de Cataluña e, sobre todo, no País Vasco, países ambos que xa dispuñan dun tecido pequeno-empresarial con dinámicas autónomas a respecto do Estado Español desde antes do franquismo e que sempre apoiaron partidos que favorecían as políticas de reforzamento da pequena empresa autóctona.
Veño de rematar agora Izquierda y republicanismo. El salto a la refundación, libro escrito polo mesmo Steinko e prologado nada menos que por Julio Anguita. O traballo é realmente interesante. Nel faise unha análise histórica da economía e da política española do pasado século e achégase, na súa parte final, algunhas ideas interesantes para construír un novo «bloque histórico» que aglutine, nun gran movemento republicano, á esquerda política e social de todo o Estado.
Steinko, como en xeral sucede cando desde a esquerda estatal se analiza o fenómeno dos chamados nacionalismos periféricos, centra a súa crítica na suposta crenza apriorística daqueles na existencia do espazo nacional periférico e na naturalización dos respectivos pobos (el fala da concepción ahistórica da nación e a conxelación no tempo da identidade). Compartindo o desatinado de naturalizar e conxelar calquera identidade na historia, ben que cuestionando que isto fose práctica común de todos os movementos soberanistas periféricos (mesturar movementos, partidos e persoas tan diversas nun só conxunto non deixa de ser un abuso simplificador), paréceme que o argumento do autor se refuta a si mesmo cando pon en cuestión a utilización do termo Estado Español —e polo tanto, cando reivindica para a esquerda o termo España— dicindo que: «a suma destes espazos non é un artificio institucional que alguén lles impuxese aos seus habitantes como suxire o concepto de Estado Español. É o marco territorial, institucional e cultural natural [atención á cursiva do propio autor] no que se produciu e se segue a reproducir a socialización de persoas con adscripcións políticas moi distintas». É dicir, Steinko, e en xeral a esquerda española, non deixa de caer no apriorismo da existencia do espazo nacional español na súas análises de partida, un espazo non imposto e que sería o marco de relación natural entre os habitantes deste espazo. Argumento o primeiro que, a nada que se revise un pouco a accidentada historia do Estado Español, cae polo seu propio peso e argumento o segundo que, cando pensamos na desexada relación entre Galiza e Portugal (relación sempre ameazada polo separatismo español do que falaba Castelao), tamén abala.
Na detallada análise dos distintos reximes de traballo no Estado Español e os seus comportamentos políticos, Steinko observa no tecido de pequenas industrias de certas comarcas vascas e catalás, a xénese destes dous nacionalismos e o lugar onde a versión esquerdista destes é máis forte e resta máis espazo ao que Steinko denomina A Esquerda:

«No norte de Girona e áreas da provincia de Barcelona [...], unha parte dos espazos da esquerda está hoxe ocupada por Esquerra Republicana de Catalunya, que recibe o apoio dos autónomos locais, de non poucos profesionais urbáns vinculados á administración, dunha parte dos traballadores autóctonos das PYMES e do que queda do campesiñado.[…] O interior de Guipúzcoa e Viscaia, e algunhas zonas do norte de Álava e Navarra, están fortemente influídos polo nacionalismo na súa versión máis radical.»

E se ben o propio autor recoñece o carácter antineoliberal das políticas implantadas, sobre todo polo PNV, na protección do seu tecido industral autóctono, políticas que fan que sexa moito máis complicada que noutras partes a comprensión do que «é ou non é a esquerda e a dereita neste país de países»; e se ben afirma que «en España unha parte do nacionalismo ten un sesgo político cara a esquerda» e que «nada disto se dá nas rexións ricas de Europa, onde o nacionalismo local é casi enteiramente conservador ou mesmo de ultradereita»; o autor conclúe, finalmente, que o pensamento destes nacionalismos ten como guía a máxima de que «para elevar o nivel de vida das clases populares nacionais non é necesario tocar ás burguesías autóctonas, nin sequera aos burgueses españois. É necesario tocar a España». Punto, dito sexa de paso, no que coíncide, aínda que por camiños diferentes, co discurso centralista de Rosa Díez. Se cadra é por isto que a esquerda estatal non ten problemas en chegar a acordos cos neofranquistas de UPyD para mudar a lei electoral española.
É de supoñer que cando Steinko escribe extensamente sobre as contradiccións que observa no nacionalismo vasco e catalán e non, por exemplo, no nacionalismo galego, faino por considerar que rebater aos máis fortes convertirá os seus argumentos en máis incontrovertibles, porén, na miña opinión, que Steinko eluda toda mención ao nacionalismo galego non se debe tanto á irrelevancia deste no contexto do estado, como á enorme relevancia que a existencia da especificidade galega ten para desbaratar algunhas das premisas do propio Steinko. Boa parte dos argumentos de Steinko contra os nacionalismos vasco e catalán (p.e. o seu carácter pequenoburgués) esboróase ante a ausencia dese compoñente na maior parte do nacionalismo galego ou ante datos como que o sindicalismo nacionalista é maioritario na comarca galega máis industrializada. Ademais, a existencia do nacionalismo galego introduce na política española un concepto (o de colonialismo) que podendo ser máis ou menos matizable, penso que en conxunto conforma un dato obxectivo. Este encaixe colonial ou semicolonial de Galiza no conxunto do Estado desafía directamente a suposta naturalidade e neutralidade do concepto España e, polo tanto, desafía a mesma existencia da esquerda española en Galiza. Así, non é de estrañar que a implantación social de EU —polo menos ata a actual deriva do BNG (véxase Ferrol)— sexa na Galiza (non así no País Vasco ou Cataluña) totalmente anecdótica.
A única vez que o nacionalismo galego aparece no libro de Steinko é cando o nomea para falar da dificultade de conxugar os intereses dos traballadores do rexime sete (vellos autónomos rurais) e dos ecoloxistas urbanitas. Steinko di: «nalgunhas localidades púidose superar este afastamento, e os éxitos do BNG en Galiza, que soubo achegar a ambos estremos sociolóxicos, demostran que é posible». Pero semella que o feito de a loita labrega ter na Galiza un carácter tremendamente peculiar, como peculiar é, a respecto de España, a propia distribución da propiedade da terra entre nós, e que este sexa o motivo polo que o mundo labrego galego se puido aliar en moitas ocacións e con naturalidade co ecoloxismo baixo a premisa da defensa común do territorio fronte ás empresas españolas con prácticas claramente coloniais (de eléctricas e nucleares a papeleiras), non lle chega a Steinko como material de análise para sacar algunhas conclusións máis amplas sobre Galiza e sobre o soberanismo galego. A propósito disto, e como pequena separata, dicir que a actuación do BNG no tema de Reganosa, no plano acuícola ou no caso Massó durante o bipartito rachou a capacidade do nacionalismo galego de liderar esta alianza pola defensa da terra entre o ecoloxismo e as clases populares que viven directamente do territorio.
Volvendo ao rego, tampouco a existencia do movemento Nunca Máis, que volveu significar a identificación da cidadanía de todo un país cun movemento ecoloxista debido precisamente á evidencia de que o goberno español trataba a Galiza como se dun protectorado de segunda se tratase e de que o país carecía das mínimas ferramentas materiais necesarias para protexer a súa costa e o modo de vida de milleiros de persoas, provocan no autor do libro ningún comentario de relevancia.
Por último, o feito de que Fernández Steinko, nun momento do libro, diga que Ferrol está, como Vigo, na provincia de Pontevedra, resulta, máis que un dato anecdótico ou un lamentable erro, todo un síntoma do secular, e aínda vixente, descoñecemento e desleixo con que a esquerda española, e a sociedade española en xeral, tratou sempre ao noso país.

Democracia mini

2011-03-29T01:10:00.006+02:00

É para volver caer baixo o xugo da aristocracia dos ricos para o que se quebrou o xugo da aristocracia feudal? Escribía Maximilien de Robespierre nun discurso do ano 1791 que defendía o sufraxio universal. E engadía:

"Todos os homes nacidos e domiciliados en Francia son membros da sociedade política chamada nación francesa, é dicir, cidadáns franceses. Sono pola natureza das cousas e polos primeiros principios do dereito de xentes. Os dereitos anexos a ese título non dependen da fortuna que cada individuo posúa, nin da cantidade de impostos aos que estea sometido, porque non é o imposto o que nos fai cidadáns; a calidade de cidadán só obriga a contribuír aos gastos comúns do Estado segundo a capacidade de cada un. Agora ben, podedes dar leis aos cidadáns, pero non podedes aniquilalos.
Os partidarios das medidas que estou a criticar percibiron por si propios esa verdade, xa que, non atrevéndose a negar a calidade de cidadán a quen estaban desherdando politicamente, limitáronse a evadir o principio de igualdade que necesariamente presupón mediante a distinción entre cidadáns activos e cidadáns pasivos. Contando coa facilidade con que se governan aos homes con palabras, trataron de confundirnos proclamando con esa nova expresión a máis manifesta violación dos dereitos humanos."

E cómpre retomar os argumentos radicalmente democráticos dos revolucionarios franceses agora que a nosa democracia está a ser galvanizada diante dos nosos ollos. Nun lapso de apenas 72 horas asistimos a dous episodios máis deste claro devalar cara o neofeudalismo que tamén separa os cidadáns en activos e pasivos. O sábado, o presidente Zapatero mantiña a segunda das reunións cos "notables do reino" (a nova cámara dos Lores como a definiu Ignacio Escolar). Onte mesmo, Mariano Rajoy, nun sarao con Pymes, facía público o seu desexo de substituír a asignatura escolar de "Educación para a cidadanía" por "Fomento da actividade emprendedora" (aínda que a claridade non é a maior das virtudes de Rajoy, desta volta creo que todos comprendemos a mensaxe subliminal que se nos enviaba). Se os dous líderes do turnismo oficial deixaban ás claras a concepción aristocrática e antidemocrática da sociedade civil que lles impulsa, tamén demostraron, estes últimos días, a que políticas concretas conduce irremediablemente esa visión da sociedade: por unha banda o anuncio de Zapatero de vincular por lei, como manda o chamado "Pacto do euro", gasto público e crecemento (lei complementaria á que vinculará, salvo que UGT e CCOO nos sorprendan, produtividade e salarios). Dificilmente se pode atopar lei máis antidemocrática que aquela que impide calquera alternativa en política económica, aínda que esta non sexa máis que a vella receita do investimento contracíclico (no contexto en que nos movemos mesmo o keynesianismo é subversivo). Pola outra, a suxestión do presidente de Murcia, en presenza de Mariano Rajoy, de comezar a cobrar pola asistencia sanitaria e educativa pública. Algo especialmente desvergoñado se temos en conta que Murcia é unha das comunidades con maior número de parados —menor número, polo tanto, de xente con capacidade de pagar nada— do Estado español, por mor da súa entrega á economía do tixolo.
Será o noso estado de shock, que diría Naomi Klein, tan paralizante como para permitirmos esta involución?

As verdades do bufón

2011-03-24T19:04:00.008+01:00

BUFÓN: Se pensaramos cos pés, non poderiamos ter frieiras no cerebro?

LEAR: Claro que si.

BUFÓN: Pois fica tranquilo, que tes ti ben abrigada a cabeza.

W. Shakespeare

Nas vellas cortes medievais só o bufón podía dicir a verdade ao rei en toda a súa crueza e no noso neofeudalismo pospolítico e high-tech semella que tamén só os bufóns son quen de chamar ás cousas polo nome.

Xapón

Un bufón agudo e enxeñoso coma Slavoj Zizek dá no cravo, sen pretendelo, se pomos este texto seu, escrito hai tempo e para outros propósitos, en relación co acontecido na central nuclear xaponesa de Fukushima:

"Retrocedendo a principios do século XVII, tras o establecemento do shogunato Tokugawa Xapón adoptou colectivamente a decisión singular de illarse das culturas extranxeiras e proseguir a súa propia vía de vida restrinxida e reprodución equilibrada, centrada no refinamento cultural, evitando unha expansión salvaxe. O periodo subseguinte, que durou ata mediados do século XIX, era realmente un soño aislacionista do que Xapón se viu cruelmente despertado polo comodoro Perry ao mando da flota estadounidense? E que pasa se o verdadeiro soño é que podemos proseguir indefinidamente o noso expansionismo, e se todos temos que repetir indefinidamente, mutatis mutandis, a decisión xaponesa, e decidir colectivamente intervir no noso desenvolvemento seudonatural para mudar a súa dirección? O máis tráxico é que a propia idea de tal decisión colectiva está actualmente desacreditada."

Trátase menos de certificar a insostibilidade das centrais nucleares, que é evidente desde o mesmo momento en que os riscos inherentes ao seu mantemento son, ou deberían de ser, inasumibles e, sobre todo, que non hai solución para os seus residuos, que de decatármonos da carreira ao abismo ao que nos conduce un sistema de vida baseado en consumos de enerxía desorbitados. Consistiría, en termos Lakoffianos, de deixar de falar segundo o marco do inimigo e comezar a falar desde o marco propio. Ignoro se o Xapón do XVII tomou a decisión de se illar co acordo colectivo que describe Zizek, pero si me parece unha metáfora pertinente para ilustrar a necesidade dun reprantexamento global dun xeito de reprodución social que converte a castástrofe en parte da vida cotiá.

Libia

O segundo bufón que me gustaría citar (en realidade son dous bufóns, por certo que moito menos graciosos que Zizek) trátase de Silvio Berlusconi e o seu socio de governo Umberto Bossi. Encerra certa lóxica que alguén que exerce de cínico de garda da política mundial sexa o único que fale honestamente agora que o resto da clase política abraza sen reparos o discurso do cinismo-humanitario. "Estou magoado por Gadafi", dixo Berlusconi, encarnando así a proba incómoda das amizades perigosas que os governos "democráticos" mantiñan co ditador, proba do delito, por certo, que certa esquerda contribuíu a borrar falando das supostas bondades do réxime de Gadafi (velaquí un marco alternativo que tampouco me convence). Outras das poucas verdades coma puños que se están a dicir estes días de forzados equilibrios semánticos e malabarismos imposibles por parte dos mandatarios e escribas do reino que padecemos foi expresada por alguén, Umberto Bossi, que tamén gosta de exercer de histrión o resto do ano:

"Francia quere quedar co petróleo libio que importamos, e nós, especialistas en tomar por aquel sitio, quedarémonos con millóns de inmigrantes".

Este é o miolo do asunto. E trátase outra vez dunha cuestión de marcos. Neste caso o marco que a Otan quere que empreguemos para analizar o caso Libia. Entrar a discutir se a guerra de Libia é máis xusta que a de Iraq (acaso non reprimía brutalmente Hussein ao seu povo? non masacrou aos kurdos?), ou se é preciso "axudar" (transixir no uso deste mesmo verbo ou doutros semellantes é xa aceptar a farsa) aos libios de Bengasí (non cumpren estes o mesmo papel que cumprían os kurdos en Iraq?) indo da man da Otan é un entretemento baladí que serve para se manter ocupado unha chea de tempo lendo os litros de tinta escritos en xornais de toda pelaxe mentres a lei da pura vontade de poder campa ás súas anchas.

II Jornadas galego portuguesas de edição independente

2011-03-15T21:32:00.005+01:00

O vindeiro xoves/ quinta-feira estarei aquí.

Restauración

2011-03-07T23:57:00.011+01:00

Nunha recensión, na London Review of Books, do libro How to change the world: Marx and Marxism 1840-2011, Terry Eagleton recolle a seguinte frase do autor do libro, Eric Hobsbawm, a propósito do de Treveris: "se un pensador deixou unha marca indeleble no século XX, ese foi el". E é que, afastados xa no tempo da debacle de 1989, mesmo visións tan pouco sospeitosas de radicalismos como a de Tony Judt no seu Posguerra —percorrido histórico pola Europa de 1945 ata a actualidade— deixan entrever, por máis atención que este historiador preste ás aberracións (reais e execrables) que se tivesen cometido na Europa do leste en nome de Marx, que a prometida felicidade universal da utopía capitalista está ben lonxe de ser unha realidade (tanto máis naqueles países ao leste do telón de aceiro que devecían por entrar no paraíso consumista) e que os logros do estado do benestar están, hoxe que o capitalismo xa non se enfronta, no chamado occidente, a ese polo de contrapoder simbólico e material que eran as esquerdas fillas do pensamento marxista, a seren desmantelados sen contemplacións. Mesmo a idea de Europa como superestrutura de gobernanza baseada na redistribución das rendas, na educación e no benestar, esa outra utopía light tan loada por Judt como horizonte ideolóxico substitutivo das vellas utopías polarizantes, está de capa caída desde o momento en que a crise económica volveu situar os intereses dos estados nación (en realidade dos poderes económicos de Alemaña) como única base territorial e humana para a toma de decisións.
Atendendo ao que sucede arredor semella que o que se está a debullar é unha grande elipse: aquela que quere borrar para sempre o século XX, un século marcado polo que Badiou chamaba a "paixón polo real", é dicir, a vontade das clases baixas de pór en práctica as ideas de xustiza social; para regresarmos, espiritual e materialmente, ao século XIX.
Acaso non regresaron ao século XIX, tanto nas súas relacións laborais coma no aspecto simbólico, os países todos do leste e especialmente a Rusia dos oligarcas? Non encaixaba perfectamente o ultraliberalismo económico coa recuperación de estandartes, brasóns e dinastías das súas respectivas aristocracias e igrexas? Se ben se podería pensar que a intención das autoridades checas de prohibir sen máis o Partido Comunista podería estar máis ou menos xustificado pola súa historia, cómpre non enganarse na profundidade e motivación auténtica deste tipo de iniciativas. Se tomamos o caso de Inglaterra que, tal como mostra Judt, foi, malia que poida abraiarnos hoxe, o país pioneiro en aplicar as políticas do estado de benestar tras a segunda guerra mundial, vemos como neste 2011 o goberno tory dos grandes recortes sociais decide, con toda coherencia, reivindicar tamén os valores... victorianos! Outro episodio da mesma serie pódese ver no que está a suceder nos estados ianquis de Winconsin e Ohio epílogo do que hai poucos anos contara Thomas Frank en Que pasa con Kansas? Como os ultraconservadores conquistaron o corazón dos EEUU. Tal como escribe Jeffrey Sommers en Californícate! : o plan dos irmáns Koch para destruiren os sindicatos obreiros en Wisconsin, trátase, agora que xa se eliminaron todas as políticas sociais que encirraban a relación da clase media traballadora americana cos excluídos sociais (o mito da "raiña da beneficiencia" reaganita), de inventar un novo bode expiatorio que desvíe a xenreira dos vapuleados traballadores do sector privado dos auténticos culpables das súas condicións de vida. Ese bode expiatorio non é outro que a figura do "funcionario privilexiado". A finalidade desta forma de guerra de clases alienada é obvia: suprimir o que quedaba de movemento obreiro organizado nos EEUU eliminando totalmente a existencia dos sindicatos. Esta é, en palabras de Sommers, a «vitoria final» (imposible non percibir os ecos da solución final hitleriana) das clases altas estadounidenses contra o mundo do traballo.
Se nos achegamos ao que sucede no noso país a sensación de estarmos a rebobinar no tempo é semellante. Pero no noso caso non será necesario retrotraerse ao século XIX pois as condicións sociais daquel século duraron, aquí e en todo o Estado Español, ata o final do século XX. Será polo tanto o franquismo, un réxime nacido dun golpe de estado feito para restaurar vellos privilexios, o paradigma a seguir. Esta axenda restauradora é cada día máis evidente. Que o mesmo PP que promove unha lei que converte en autoridade (non en autoritas) aos mestres aplauda coas orellas ao simpatizante, seica profesor de Ciencias Políticas, que avogaba por sacar da cabeza dos alumnos "a esquerdallada" que lles inculcan os profesores, lembra moito ao "mueran los malos intelectuales" de tempos pasados. Outro tanto se pode dicir da misa-mitin de Poio ou da insistencia na mentira dos neoseñoritos de Galicia Bilingüe en Vigo. Exemplos estes todos dos últimos días!
Esta vella/nova dereita autoritaria, hipócrita e con moito papo, lembra de máis á dereita golpista que habería restaurar a orde tras o periodo de expansión de dereitos e xustiza social da república. De feito, se un le o libro de Gonzalo Amoedo que ven de saír do prelo baixo o título A memoria e o esquecemento. O franquismo na provincida de Pontevedra poderá comprobar como os apelidos son en moitos casos os mesmos (incluída algunha que outra sorpresa como a do noso alcalde seudosocialista Caballero). Entre nós, auténticas castas familiares (das cales as vinculadas á industria conserveira son paradigmáticas) ocupan postos de poder polo menos desde tempos de Alfonso XIII. Estes influentes segmentos sociais, tras un tempo de hibernación (e negocios, claro), volven saír das toupeiras para impór o modelo de sociedade que sempre lles prestou. Un modelo de sociedade que a memoria fotográfica galega mostra con todo detalle a quen o queira ver: por unha banda as humildes clases populares dos retratos de carné de Virxilio Vieitez ou das esceas de emigrantes de Manuel Ferrol, pola outra, e ben afastados dos primeiros, os escollidos "fillos de papá que se divirten" do arquivo Massó.
Cara aí imos.

Hai alguén aí?

2011-03-02T00:06:00.007+01:00

Os medios de comunicación non son o Cuarto Poder.
Son moito máis importantes: son o espazo onde se crea o poder.

Manuel Castells. Comunicación e poder

Nunha ocasión linlle a Xosé Luís Barreiro unha reflexión que me pareceu acertada (algo, dito sexa de paso, que non me sucede a menudo co ex-conselleiro de Fraga). Dicía Barreiro que no tempo en que o franquismo comezaba a dar síntomas de esgotamento, o galeguismo, en lugar de dedicar os seus esforzos a se organizar politicamente, dedicáraos a "editar libros". Como consecuencia daquel erro histórico Galiza pagou un forte prezo nas negociacións da transición e no papel que lle habería corresponder a este país na etapa "democrática". Pero malia que hoxe observemos de maneira crítica o feito de que o piñeirismo só atendese o eido cultural deixando o aspecto da organización política ao que daba de si o entrismo nos partidos xa existentes (nomeadamente o PSOE), vemos como, nas últimas décadas, a esquerda soberanista galega volveu caer, paradoxalmente, noutro erro de igual magnitude histórica que o do piñeirismo. Así, se un repara na importancia que deron as organizacións máis grandes do movemento soberanista galego (en principio as que terían máis recursos para paliar esta eiva) á cuestión da comunicación —e dada a importancia dos media nos últimos tempos, a atención dada á batalla ideolóxica— chegará á conclusión de que nas últimas décadas padecemos unha sorte de neopiñeirismo informativo máis preocupado por ocupar espazo nos medios de comunicación existentes (como se estes non respondesen a intereses totalmente afastados do proxecto da esquerda soberanista) que por investir enerxías na creación de canles propias nas que aparecer ante a opinión pública.
Pero se isto é o que arrastramos do pasado inmediato, o momento actual non se mostra moito mellor. Se houbese que destacar algo do presente político, habería que comezar polo despiadado ataque frontal que se está a producir contra todas as conquistas sociais obtidas polas clases populares durante o século XX. A sinatura-traición por parte de CCOO e UGT do pacto mediante o cal se sube a idade de xubilación e se complica o acceso a unha pensión digna é un bo exemplo de como este ataque incide nos sistemas de protección social máis básicos. O conflito que está a ter lugar en Winconsin entre traballadores públicos e o goberno do estado é un bo exemplo de como nos EEUU se está a ensaiar (obviamente para despois exportar) o xeito de borrar do mapa, directamente, aos sindicatos e ao sistema de negociación colectiva. As ordes dadas por Merkel para controlar o déficit en toda a UE é un bo exemplo de como se pretende esganar a todo o que quede de economía non privatizada. A bancarización das caixas exemplifica como se pretende expropiar calquera resorte, por máis pequeneiro que sexa, de defensa fronte os caprichos do chamado capital internacional. A belixerancia do goberno Feijóo con todo o que cheire a cultura galega evidencia aquí como se pretende extirpar calquera atisbo de resistencia cultural fronte á "Cultura do Centro Comercial". Que esta nómina de despropósitos (e tantos outros) aparezan reflectidos nos grandes medios de comunicación só desde a perspectiva dos que obteñen algún tipo de beneficio deles proba que o regreso ao século XIX tamén se está a replicar no comportamento das principais cabeceiras informativas. Como nos mellores tempos do capitalismo manchesteriano, os media de hoxe só se poden calificar como medios de comunicación de masas pola capacidade que teñen para penetraren na vida de cantidades inxentes de persoas, pero non porque se encarguen de reflectir a realidade nin de defender os intereses desas mesmas masas ás que se dirixen. A prensa é hoxe, o mesmo que no século da revolución industrial, cada vez máis prensa de clase.
Tres anos despois de que a crise financeira estourase no centro do sistema estamos vendo agora, na imprescindible periferia árabe, como a mestura da loita obreira coas novas formas de organización e información potenciadas por internet están permitindo que coallen en grandes revolucións o que comezara só como folgas e protestas ailladas. Pero esta nova demostración de forza dos movementos-redes sociais permite tamén enxergar algunha das súas carencias. Como puña de manifesto hai pouco James Petras, a incapacidade deses movementos para construíren a arelada alternativa despois de botar ao tirano do poder deixa ás claras que a atomización (cuxo máximo epígono é a figura do activista que usa twiter para espallar ideas) pode ser puntualmente eficaz pero é inútil (á espera sempre da evolución duns acontecementos aínda en plena efervescencia) cando do que se trata é de materializar en decisións políticas concretas as grandes correntes de cambio. Unha ensinanza esta que, no caso noso tan dado ao quixotismo e ao minifundio, non deberiamos desprezar.
Sexa como for, e posto que calquera solución será colectiva ou non será, gustaríame convidar desde aquí ao acto que o Colectivo Cultural A Nave das Ideas ten organizado para o vindeiro 25 de marzo na Casa da Cultura de Vigo e que, baixo o título Os medios de comunicación galegos a debate. Hai alguén aí? pretende dar protagonismo a un tema, o da información, no que, literalmente, vainos a vida como seres autónomos e como pobo.

Praza Tahrir, un novo símbolo para a humanidade

2011-02-11T17:47:00.007+01:00

Moitas cousas teñen cambiado nos últimos tempos. Atópome na miña casa, nunha cidade pequena encravada nunha rexión europea ata non hai moito considerada como ultraperiférica. Pero hoxe, ás cinco da tarde, asisto en tempo real, grazas a Al Jazzira, ao estourido de alegría do pobo exipcio despois de que o vicepresidente do país, Suleiman, anunciase con rostro grave e de xeito lacónico que Hosni Mubarak deixaba a xefatura do estado que ocupara nas últimas e longas décadas. O exército tomará agora o poder do país e haberá que estar atentos aos movementos lampedusianos que se produzan nos vindeiros días para evitar que as mudanzas que os exipcios demandan excedan o epidérmico.
Agora ben, do acontecido nestes dezaoito días de mobilización no país norteafricano hai que sacar, polo menos, tres grandes ensinanzas:
A primeira é que a xustificación da opresión de occidente ao mundo árabe por medio dese conglomerado de ideas conformado a base de medo (ao terrorismo, ao islam) e de estupidez (a suposta incompatibilidade das sociedades árabes coa democracia), está obsoleta.
A segunda é que a hipocrisía coa que occidente potenciaba e toleraba aos pequenos tiranos do que Chomsky chamaría o patio traseiro africano para dispór ao seu antollo dos recursos enerxéticos da zona ou para manter baixo a bota israelí ao pobo palestino, vén de quedar totalmente deslixitimada (neste sentido a advertencia que Ramón Lobo daba a José Bono despois de que o político do PSOE seguise a considerar ao ditador de Guinea Ecuatorial coma socio preferente é totalmente pertinente).
A terceira é que agora que a democracia semella estar a ser dezmada en todo o globo, agora que a apelación á suposta inevitabilidade das decisións unilaterais do stablishment político é o mantra máis entoado en toda parte, agora que o desprezo ao papel da cidadanía como suxeito político é a moeda corrente tamén nos países con máis pedigrí democrático, a praza Tahrir ha quedar para a historia como outro deses lugares máxicos da xeografía da dignidade ―ao mesmo nivel que o autobús de Rosa Parks no sur racista americano ou o pazo da moeda de Chile o día que o presidente Allende se comprometeu ata a morte co mandato popular― e encarnará, a partir de hoxe, unha nova mostra de que calquera pobo mobilizado arredor dos vellos valores de liberdade, igualdade e fraternidade pode conseguir todo o que se propoña.

Multiculturalism´s not dead

2011-02-06T02:51:00.006+01:00

Angela Merkel primeiro e David Cameron onte mesmo, decretaron a fin do multiculturalismo. Como se fose verdade que algunha vez existiu unha época dourada de diálogo intercultural e de vontade de integración dos inimigrantes nas sociedades de acollida, os dous mandatarios das economías máis punteiras de Europa veñen de decretar a morte dun fenómeno que en realidade nunca existiu. Agora ben, si houbo outra cara do multiculturalismo que gozou dunha saúde excelente nos últimos anos. Aquela empeñada en fragmentar á sociedade en compartimentos estancos construídos a base de costumes idiosincrásicos e intraducibles, linguas bárbaras e inextricables e relixións fundamentalistas e incompatibles que imposibilitaban a comunicación e a asunción de calquera tipo de idea ou arela universal compartida. Esta obsesión pola catalogación culturalista resultou moi útil para disfrazar, ata mesmo conseguir facer esquecer que existía, a auténtica fenda irreductible que separa ás sociedades: a económica. Como xa escribín aquí, ao tempo que Merkel decretaba a morte do multiculturalismo, os árabes de Melilla sublevábanse contra a súa condición de cidadáns de segunda. Hoxe que esa sublevación se está a extender por todo o norte de África coma un regueiro de pólvora, un non pode deixar de pensar que a insistencia dos mandatarios occidentais en falar da morte do multiculturalismo parece agochar en si, en realidade, a intención de espallar a mensaxe contraria: que compre reavivar os medos culturais agora que os pobos árabes volven reclamar a súa independencia como nos tempos de Gamal Abdel Nasser. O multiculturalismo tipo Huntington creaba homes de palla (o fundamentalismo, o terrorismo, os odios tribais) máis facilmente batibles opóndolle o holograma da democracia e dos dereitos humanos occidentais. Este combate ficticio entre boas e malas culturas segue a rexer, entre os que hoxe din querer soterrar o multiculturalismo, cada vez que se nos propón facer excepcións coas demandas universais de liberdade e democracia exipcias ou tunecinas. Acaso non escoitamos multiculturalismo en estado puro cando Aznar "conmina" a non atender as proclamas dos miles de concentrados na praza Tahrir do Cairo por estarmos a tratar cun páis coma Exipto?
Paradoxalmente, canto máis turbias, máis cristalinas aparecen as augas do presente. Cunha orde mundial posta coas pernas para arriba, cando o caos parece pairar por todos os recantos do mundo, acontece que somos capaces de ordenar o que sucede con máis nitidez e con maior transparencia do que nunca. Desde a crise do 2007 ata o presente foi posible ver as entrañas da besta como había tempo que non se vían. A crise financeira recordounos a existencia do capitalismo; as intervencións do FMI en Grecia e Irlanda, a inexistencia da soberanía nacional; a recente auditoría de Merkel en Madrid, o auténtico papel dos distintos países no seo da UE; o xiro antisocial de ZP e a traición de UGT e CCOO, os límites do modelo social-liberal e do sindicalismo pactista; as revolucións no norte de África, a proba de que os valores republicanos de liberdade, igualdade e fraternidade poden ser verdadeiramente universais; a reacción de Occidente a estas revoltas, que capital e democracia, na hora da verdade, son dúas realidades totalmente incompatibles. Se como parece, agora estamos nunha desas "horas da verdade", a loita pola democracia é probable que sexa a principal loita á que se terán que dedicar os pobos todos do mundo (tamén aqueles que a daban por sentada) nos vindeiros tempos. Os que estarán en fronte tratando de impedir que a democracia triunfe son os que nos últimos corenta anos se dedicaron a manosear esa palabra (e outras como liberdade, modernización ou progreso) ata deixala irrecoñecible; os mesmos tamén que hoxe resucitan o racismo multiculturalista cada vez que o matan.

Folga

2011-01-27T03:41:00.003+01:00

Que as caricaturas actuais da vella socialdemocracia europea decidan suicidárense non significa que todos nós teñamos que facer o mesmo.

Coma en Letonia

2011-01-20T16:17:00.009+01:00

As repúblicas fundadas tras o esboroamento da Unión Soviética foron, durante a belle epoque do neoliberalismo, un cabalo de troia norteamericano chamado a cercenar o sistema de protección social europeo. Durante anos, países como Polonia ou as repúblicas Bálticas eran presentadas como alumnas aventaxadas das políticas de privatización, desregulación e adelgazamento do estado. Nun artigo titulado The Myth of the Baltic Tigers. The Death of «Social Europe», Michael Hudson e Jeffrey Sommers escribían sobre o caso concreto de Letonia. Segundo os autores, os banqueiros e a prensa financeira están conminando a distintos gobernos (Grecia, Irlanda e tamén España) a «seren como Letonia», isto é, a sacrificaren a economía para pagaren as débedas contraídas durante a burbulla financeira. Pero, a que outras razóns, ademais das económicas, pode responder que Letonia sexa un exemplo a seguir na opinión destas persoas? O motivo ben pode ser que nas eleccións do pasado outubro o presidente conseguiu saír reelixido malia ter imposto o plan de austeridade máis severo nunca aplicado nese país en tempos de paz. A explicación naif que deron os medios oficiais a propósito deste comportamento electoral é que o pobo letón se comportara de xeito «maduro» ao comprender as causas das drásticas medidas e ao dar o seu apoio a tan responsable presidente. Fronte esta versión, os autores do artigo expoñen outros motivos menos poéticos para explicar tales resultados, motivos como ser Letonia un país sen movemento sindical ademais de tradicionalmente pobre en canto a activismo social salvo polo que se refire ao tema étnico. As eleccións letoas, escriben, «xiraron en torno a cuestións étnicas, non foron un referendum sobre política económica». A maioría, de etnia letoa, votou a partidos letóns (neoliberais na súa maior parte) mentres que o trinta por cen de rusófonos votaron polo partido pro-ruso (disque máis ou menos keynesián).
É posible sacar algunha conclusión, desde este noso finisterrae suroccidental, partíndomos do que Hudson e Jefferey escriben sobre aqueloutra perifería do norte europeo?
Coa sentenza sobre o Estatut de Catalunya como pistoletazo de saída, véñense sucedendo declaracións, titulares e propostas tendentes todas elas a cuestionar o Estado das autonomías proclamado na Constitución do 1978. Do documento que a Fundación Everis presentara a Juan Carlos [o modelo vixente de España está esgotado], pasando polas declaracións dese eterno poli malo chamado Aznar [o estado das autonomías é inviable] así como do eterno candidato Rajoy [é necesaria unha lei de unidade de mercado fronte ás «17 normas distintas»] ou ás reincidentes portadas da prensa madrileña máis conservadora [ABC abría en portada co titular «Fortalecer España» estampado sobre o escudo e a bandeira nacionais], ás declaracións dalgún ministro socialista [Jáuregui cuestionando as televisións públicas autonómicas], ás do presidente do goberno cando asegurou que o goberno ha intervir se as autonomías se endebedan, panorama ao que hai que engadir todo o clima que se está a construír intencionadamente arredor da, segundo parece, inevitable bancarización das caixas de aforros, unha medida que pode deixar a Galiza aínda máis á intemperie do que xa estaba. Así, todo parece indicar que o cuestionamento da forma do estado ―algúns medios xa falan dunha nova LOHAPA― será un tema que encherá a axenda nos próximos tempos. Se ben non é novo que este tipo de temas colonicen os debates políticos do estado español, e posto que en tempos de crise todo se enxerga con moita máis claridade, do presente é fácil colexir o seguinte: por unha banda, que no estado español descentralización e políticas progresistas (e por extensión centralización e políticas reaccionarias) van da man xa que a descentralización, na medida en que redistribúe e achega á xente os centros de poder, tamén favorece a redistribución económica. Así mesmo, pola outra banda, a situación presente parece indicar que a solución do «café para todos» ―a multiplicación forzada de autonomías en lugares onde nunca foran demandadas para evitar o soberanismo daqueles outros sitios que si se caracterizaran, historicamente, por esixir o autogoberno― imposta tras o golpe de estado do 23F, é a responsable tanto da proliferación de entes innecesarios en moitas das autonomías creadas como da frustración das ansias autodeterministas, especialmente en Cataluña, pero tamén nun País Vasco que pode perder unha oportunidade valiosa para a paz ou para a nosa terra, irmán pobre para a cal estes novos aires recentralizadores poden, sinxelamente, facela desaparecer do mapa transformándoa nunha provincia madrileña, nun xeriátrico ou námbalas dúas cousas.
Agora ben, malia isto ser así, a esquerda ten as de perder se permite que a cuestión territorial se deslinde do resto de asuntos políticos e económicos que a condicionan. O mesmo que en Letonia, facer fincapé ―no que atinxe á cuestión nacional española― unicamente no que esta poida ter de pura confrontación étnico-cultural fertiliza o terreo máis favorable para que triunfen as teses económicas da dereita. Nun momento en que o sistema económico semella abalar ante os nosos propios ollos e no que aparece como unha solución ideal botar as culpas da carencia de recursos aos supostos desbaldes autonómicos (véxase a barafunda arredor da interpretación das linguas estatais no senado), nesta situación, digo, entrar na contraposición cultural entre galegos, vascos, cataláns por unha banda e españois pola outra só vai contribuír a transformar aos tres primeiros nunhas eternas minorías aritméticas, ademais de converter a estas tres nacións (ou a aqueles cidadáns que as consideran como tais) nos perfectos bodes expiatorios aos que culpar de todos os males; nada mellor para unir, baixo unha mesma bandeira, a vítimas e verdugos dos auténticos desbaldes dignos de tal nome que ten habido por estes lares: falta de control aos bancos, permisividade coa burbulla inmobiliaria, rescates bancarios polo risco de quebra, endebedamento público subseguinte, entrega de soberanía aos mercados financeiros, nun primeiro momento e, previsiblemente, ao FMI no futuro, ademais de recortes salvaxes en dereitos sociais e en benestar.
Esta é, entendo eu, a lección que podemos tirar da experiencia letoa. Neste mundo ao revés no que vivimos, non se nos convida a imitar aos países que máis loitan pola súa soberanía, antes ben, son aqueles que se entregan máis mansamente ao futuro escrito polos mercados financeiros globais os que se elevan á categoría de modelos. Se para o mellor da nosa tradición política a Irlanda que loitaba denodadamente pola súa independencia de Inglaterra (nada que ver coa Irlanda con resaca neoliberal actual) representaba o exemplo de pobo a imitar, para os poderes económicos, políticos e mediáticos do presente Letonia parece ser espello no que queren que nos miremos co fin de evitar que a xenreira popular se focalice alá onde debe focalizarse: no fracaso do neoliberalismo e no inxusto da xestión da crise.
Se se me permite a brincadeira e a transgresión a conta da poesía de Alfredo Brañas que invitaba aos galegos a imitar a Irlanda («Ergue, labrego! Érguete e anda! Coma en Irlanda! Coma en Irlanda!»), ocórreseme que unha posible versión neoliberalizada da mesma ben podería adquirir, hogano, estoutra fasquía: Distráete galego! Distráete e non nos fodas! Coma en Letonia! Coma en Letonia!

Suicidios

2011-01-16T19:58:00.008+01:00

Lía hai uns días que a Marvel editou, para a súa tenda dixital e para os dispositivos de Apple, un cómic gratuíto do Capitán América titulado A little help, no que o superheroe se propuña loitar contra un problema cada vez máis acuciante nos Estados Unidos: o suicidio.
Porén, estas ganas irrefreables de se sacar a vida non semellan exclusivas das cantidades inxentes de ianquis deprimidos que, segundo a nova, deciden acabar cos seus padecementos pola vía rápida. Tamén os poucos gobernos máis ou menos socialdemócratas que ían quedando en Europa, do grego ao portugués pasando polo español, parecen ter escollido como destino o suicidio político. Así, ante unha realidade tan asoballante como esta, un non deixa de se preguntar, entre inxénuo e indignado, por que? Por que, concretamente no caso español, o presidente Zapatero asume o probable descalabro electoral (do que as eleccións catalás foron un primeiro aviso) que vaticinan as enquisas para o seu partido? Como pode ser que nun partido como o PSOE non haxa un mínimo de militancia de base que aínda crea nos postulados ideolóxicos da organización á que pertence como para se revolver, alén da mera abstención electoral, ante esta asunción das políticas neoliberais e dos seus dogmas de austeridade e de desmantelamento do Estado do Benestar? E que xa non queda, fóra dos xerarcas, cus agradecidos e demais parásitos, ningún socialista minimamente digno dese nome no outrora partido de Pablo Iglesias? Acaso confiar na posibilidade de que efectivamente haxa socialistas no Partido Socialista, un partido ao que moitísima xente vota pensando, de boa fe, que se trata dunha organización de esquerdas, é tan iluso como pensar que o Capitán América solucionará, a golpe de pinchacarneiro, o problema do suicidio entre os estadounidenses depresivos?

Esqueda derrotada, titulaba un artigo o ex-conselleiro de Presidencia José Luis Méndez Romeu, un deses curiosos militantes do PSOE que, de tan acostumados como nos tiña a revestir o seu discurso de xerga tecnócrata, funcionaril e ideoloxicamente indiscernible da retórica da dereita, consegue abraiarnos e captar a nosa atención coa mesma curiosidade coa que nola captaría o máis gris, rutineiro e insulso dos nosos veciños se de pronto descubrísemos nel, eu que sei, algún tipo de hobbie estrafalario como coleccionar arte africana ou ser un experto en astrofísica. E é que resulta tan estraño ler segundo que palabras na boca de segundo que persoas que un mesmo se ve na necesidade de volver unha e outra vez sobre a fotografía que acompaña o artigo para verificar se efectivamente estamos ante a mesma persoa. Fala o señor Romeu de profundizar os sinais de identidade da esquerda, de prescindir dun modelo de salarios baixos e de deixar de mimar aos bancos e ás empresas en detrimento dos sistemas de sanidade, educación ou pensións. E faino citando primeiro as críticas do historiador Tony Judt a figuras como Blair ou Clinton (en que partido cría que estaba Romeu todo este tempo senón nun partido pioneiro en tomar os derroteiros ideolóxicos do que despois se chamaría Terceira Vía desde tempos do flamante conselleiro de Gas Natural Felipe González?) para despois desprezar aos que chama «compañeiros de viaxe» (sabiamos da fobia de Romeu por todo o que non sexa centralismo o que non sabiamos era que esta se extendía tamén ao ecoloxismo) en comparación co que denomina «esquerda moderna», que, entendo, non sería outra cousa que a-vella-socialdemocracia-industrialista-de-toda-a-vida. Agora ben, se un le, por exemplo, Posguerra do propio Tony Judt, verá que di, a propósito do éxito da socialdemocracia coa que, probablemente, soñe Romeu en privado (pois outra cousa foi a súa praxe como mandatario público) cousas como a que segue:

«O poder de atracción do comunismo era real. Aínda que os partidos comunistas de Italia, Francia, Bélxica (así como de Finlandia ou Islandia) formaron parte dos gobernos de coalición ata maio de 1947, a través dos seus afiliados sindicais e das manifestacións populares eran capaces de mobilizar a indignación cidadá e rendabilizar os fracasos dos seus propios gobernos.»

Lonxe da miña intención pretender suxerir, con esta cita , que nunha burda comparación entre socialdemocracia e comunismo este último viría representar, tal como era concibido na época, o «camiño verdadeiro» para a esquerda «moderna». Antes ben, o que pretendo resaltar con estas palabras de Judt é que o éxito da socialdemocracia na súa época de esplendor tras a segunda guerra mundial non se pode comprender sen ter en conta a función que cumprían outros sectores da esquerda. O feito de que os partidos comunistas que, como di Judt, gobernaban cos socialdemócratas en varios países, puidesen, ao mesmo tempo, recoller na rúa o descontento social era indicativo da potencia do entramado organizativo das esquerdas, e isto, á súa vez, contribuía a que o clima ideoloxico xeral fose favorable ao establecemento dos grandes programas asistenciais do Estado do Benestar. Esta capacidade para condicionar o goberno ao tempo que se condiciona e se lidera o que sucede fóra das institucións é precisamente o que perdeu a esquerda nos últimos corenta anos. En certo sentido vese agora a estupidez dos moitos socialdemócratas europeos que, celebrando o fracaso do socialismo real e augurando un tempo de esplendor para eles ―desde o momento en que os competidores pola esquerda estarían noqueados― foron cegos para comprender que o efímero éxito que supuxo a caída do muro de Berlín para as teses socialdemócratas traía consigo un regalo envelenado: o comezo do fracaso definitivo da propia socialdemocracia, toda vez que desarticulada a esquerda máis combativa, desacreditados os sindicatos e cuestionada desa maneira unha importante tradición da esquerda como era a comunista estábase a cavar unha gran foxa común para a esquerda no seu conxunto. Velaquí a verdadeira «derrota da esquerda», derrota á que, por certo, contribuíu coma un aunténtico campión o PSOE reinventado na chamada Transición. Tendo en conta esta derrota histórica pódense entender mellor fenómenos como o fracaso do Bipartito galego (a derrota dunha esquerda que goberna pero que non ten o poder porque non ten a hexemonía social) ou a derrota do zapaterismo á que agora asistimos (a derrota dunha esquerda que nin ten o poder, nin o quere, porque en realidade no seu transitar polas institucións perdeu calquera contacto coa realidade das bases que din representar).

En 1986 Santiago Alba Rico e Carlos Fernández Liria publicaron un libriño, case que un libelo, titulado Deixar de pensar. Eran os tempos de gloria do PSOE ―un partido Frankenstein resucitado ex-profeso, nos anos 70, para impedir que a mudanza de réxime torcese demasiado pola esquerda― nos que os novos aires posmodernos da Movida convivían coas reconversións industriais e unhas taxas de paro tan altas como as actuais. A unha das preguntas retóricas que se formulan no libro (Por que é verdade que o PSOE é un partido «obreiro» aínda que pareza o contrario?) os autores responden o seguinte:

«Porque é evidente que, sen atacar a economía privada, a única forma de non arruínar a vida aos obreiros é facer toda clase de concesións á Banca e ás empresas, tanto nacionais como extranxeiras. Lograr que estas non se arruínen é a única forma de que os obreiros non acaben no paro. O PSOE, por tanto, beneficia ás empresas privadas porque, sen desprivatizar esas empresas, é a mellor medida que podería tomar para os seus obreiros. De feito, os propios obreiros, con ese marabilloso instinto do que gozan as clases baixas, así deberon comprendelo en seguida, posto que case todos votaron a un partido que, sobre todo, prometía apretarlles o cinto.»

A clarividencia desa retranqueira e actualísima resposta dos autores é evidente. Unha esquerda unicamente xestora só poderá beneficiar ao obreiro axudando ao empresario. Unha esquerda que renunciou a pór en cuestión o sistema que xestiona é unha esquerda atada de pés e mans. Que en 2011 os dous sindicatos maioritarios do estado estean dando mostras da súa claudicación ante a reforma da idade de xubilación ou do desmantelamento do sistema público de pensións indica que a lóxica descrita no parágrafo citado continúa a actuar no presente pero cunha virulencia exponencial. Se só se trata de defender ao obreiro aceptando a definición de obreiro que nos ofrece o capital é evidente que a mellor maneira de defender ao obreiro é axeonllándose ante as exixencias do capital. «Entre suicidarse e seguir respirando ―escribía Juan Carlos Escudier no seu blog en Público a propósito da debilidade sindical― UGT e CCOO optaron polo oxíxeno, e o Goberno, tan necesitado dun pacto co que lexitimarse ante un electorado que lles espera en maio coas unllas afiadas, correu a enchufarenlles á bombona.» Agora ben, este enchufarse á bombona non é máis que unha estratexia de dilación para retrasar a morte. Que se evite o suicidio no curto prazo non significa que os sindicatos non se estean a suicidar no longo prazo; que, ao mesmo tempo, esteamos a ver como o suicidio (dos traballadores da compañía de teléfonos francesa ao electricista romanés que se guindou desde o alto do parlamento en pleno debate dos deputados) comeza a ser unha das poucas armas que lle quedan aos traballadores europeos para loitar contra as condicións de vida que lle impoñen semella a máis escabrosa das casualidades e a máis cruel das ironías.

Onde están os colectivos sociais? titulaba Marcos Pérez Pena un interesante post no que se preguntaba por que aqueles que se mobilizaron contra o bipartito galego non se mobilizan agora contra a brigada de desmantelamento do goberno Feijóo. Ler o post de Pena fíxome pensar que as mobilizacións contra o bipartito, en lugar corroboraren o lugar común segundo o cal os movementos sociais acostuman ser inxustos cos gobernos de esquerda e brandos cos de dereitas (Fermín Bouza chamaría a este tipo de movementos sociais como a «esquerda exquisita») o que en verdade significaban era que a sociedade aínda tiña fe no goberno PSdG/BNG. Os movementos sociais mobilizábanse contra un goberno que consideraban seu e que, por consideralo seu, confiaban en poder condicionar nas súas decisións. Cando un goberno non entende isto, cando interpreta esas mobilizacións como o resultado dunhas masas manipuladas que sen pretendelo traballan para a dereita, cando non fai caso deses sectores máis concienciados e con capacidade mobilizadora, ese goberno non só contribúe á súa propia caída senón que tamén profundiza a chamada «desafección» dos cidadáns coa política, o afastamento da sociedade civil dunhas institucións e dunhas organizacións que son percibidas como xordas e inaccesibles. Se os movementos sociais non se mobilizan contra o goberno Feijóo co mesmo ímpetu e contumacia con que o facían co goberno Touriño/Quintana é simplemente porque son conscientes da inutilidade de pretender influír nun partido como o PP ―un lobby dos poderes fácticos nas institucións― que non consideran seu, do que non esperan nada e ante o que só pretenden conservar a forza suficiente para resistir. Non hai irracionalidade nin capricho nos movementos sociais cando deciden ou non mobilizarse, hai un sentido pragmático e a noción de que cómpre dosificar as enerxías para aqueles momentos nos que estas poidan dar os seus froitos. O bipartito, o mesmo que toda a esquerda desde hai décadas, caeu porque non comprendeu o que Tony Judt escribía no seu libro sobre a posguerra europea: para que o pensamento de esquerda sexa hexemónico debe convivir a presenza da esquerda nas institucións coa presenza da esquerda na rúa. Ambas se retroalimentan e ambas conseguen que unha corrente ideolóxica favorable consiga penetrar todos os recunchos da sociedade. Se é absurdo centrar todas as enerxías na mobilización desprezando as institucións aínda é máis absurdo pensar que se poden provocar os cambios sociais exclusivamente desde as institucións deixando de lado, ou mesmo desprezando, a todo o entramado organizativo a pé de rúa (e cómpre ter en conta que cando falamos de pé de rúa hoxe en día deberiamos incluír no mesmo un constante traballo no eido da comunicación toda vez que xa non estamos nos anos 40 do século XX senón nun contexto no que os medios de comunicación teñen un poder inédito para configurar ideoloxicamente á sociedade). Unha esquerda que só pretenda ser reformista (institucional) sen, ao mesmo tempo, ser radical (mobilizadora) ou que só pretenda ser radical sen ao mesmo tempo ser reformista sempre será unha esquerda coxa. Neste sentido, pensar en como combinar a institucionalización sen perder o espírito radical (radical, porque ataca á raíz, ao marco en que nos movemos), ben podería ser un camiño a percorrer. Naturalmente conseguilo non é doado pero... é que hai algo que sexa doado cando do que falamos é de loita polo poder, de cambio social, en definitiva, de política?

Carta a un morto sobre a Big Society (ou Pasolini reloaded)

2011-01-04T12:52:00.003+01:00

Chris Hedges, querido Pier Paolo, o que fora columnista do New York Times, acaba de sacar un libro titulado The death of the liberal class. Explicando o seu contido, Hedges lembra con pesar como a xente do común que hoxe engrosa no seu país as filas do Tea Party foi traizoada unha e outra vez polo stablishment liberal (nós diríamos progresista) que orbita arredor do partido Demócrata. A incapacidade da esquerda, explica Hedges, para aplicar políticas en que as súas bases se visen reflectidas, que canalizasen no aparato estatal o descontento existente na rúa cun sistema que non vai e que destrúe todo tipo de vida comunitaria así como a renuncia a espallar os valores progresistas e a dignificar a historia dos movementos sociais transformadores está acelerando a emerxencia dunha infraclase, o subproduto dunha sociedade desestruturada e vítima dun individualismo nihilista e destrutivo, que atopa a súa vía de escape no racismo e no pensamento máxico. Escoitando as palabras de Hedges, estimado Pier Paolo, lembreime de ti. Porque, quen senón ti viu antes ca ninguén o que habería significar para as clases populares a destrución das súas culturas labrega e obreira, dos seus hábitats e das súas prácticas sociais? Ou non alertabas ti, profeticamente, de como a conversión das masas en espectadoras e consumidoras imposibilitaría calquera resistencia á lóxica da mercadoría e impediría calquera articulación social que evitase a caída no fascismo populista? Non sería por esa clarividencia, querido Pier Paolo, que os teus días remataron con violencia no anódino recanto de Ostia ao que nos levara en vespa Nanni Moretti?
Pero a historia é irónica. Pensemos no Reino Unido. Quen nos ía dicir a nós que os herdeiros da Thatcher —quen afirmara que “a sociedade non existe”— haberían presentar, en polifonía co anuncio dos maiores recortes sociais desde a gran guerra, un novo ítem —chámano Big Society— para engadir á longa lista de invencións saxoas (p.e. a ocorrencia do New Labour) que máis cedo que tarde colonizan coma pegóns de brea o léxico político de medio mundo.

O artigo completo foi publicado no suplemento literario Protexta da revista Tempos Novos. Pódese acceder a el, en formato PDF (pax. 28), aquí.

Apolo, Dionisos e a esquerda

2011-01-01T23:34:00.014+01:00

Nun artigo de recente publicación, Terry Eagleton ocupábase da extinción programada para as humanidades na universidade actual. Disciplinas estas, as humanidades, tradicionalmente ligadas ao pensamento crítico e, polo tanto, pouco interesantes para a concepción utilitarista e filoempresarial da nova universidade á bolognesa que se pretende cociñar. Unha concepción, por certo, na que colaboran con moito fervor no noso país, a xulgar polo lido hai pouco, editorialistas como os do Faro de Vigo.

«De cando en vez ―escribía Eagleton sobre as últimas protestas dos estudantes ingleses―, como a finais dos anos 60 e nestas últimas semanas en Gran Bretaña, esa crítica lánzase á rúa, e se dedica a confrontar como é que vivimos na realidade con como poderiamos vivir.»

E porén, eu teño para min que entre as protestas actuais e as dos anos sesenta hai unha diferenza importante. A diferenza que vai dunha esquerda rebelde que devecía por pór cos pés para arriba todos os aspectos da vida e para a cal o keynesianismo sabía a pouco e outra que, por causa da vitoria absoluta do neoliberalismo, olla con nostalxia, de xeito máis ou menos explícito, aqueles marabillosos anos de paternalismo fordista, fronteiras nacionais e estabilidade económica. Non temos máis que enxergar ao noso redor para percibir como o vello inconformismo inarticulado que noutros momentos históricos nutriu de enerxías á esquerda hoxe vira cara a dereita. Que Moe Tucker, antiga baterista da Velvet undeground, confesase a súa filia polo Tea party ou que Alaska, outrora icona de modernidade xuvenil e progresismo, hoxe teña un blog en Libertad digital, ben pode ser a anécdota ilustrativa que confirme como o vello aire sesentaoitista, polo mero paso do tempo e/ou pola asunción dalgunhas das súas reivindicacións, xa é compatible coa defensa dos mercados desregulados ou co discurso antimigratorio. Con este clima cultural flotando no aire, non extraña que dos produtos publicitarios máis mainstream aos máis rancios e autoritarios columnistas dos xornais, todo o mundo reclame para si un certo espírito contracorrente, anticonvencional, punk; mentras que o discurso da esquerda parece conxugar hoxe, máis ca nunca, o verbo conservar (conservar o ambiente, conservar o Estado de benestar, conservar a diversidade cultural, conservar o control sobe os movementos de capital, etc.).
Do mesmo xeito que poida que parte da responsabilidade desta saída do armario da dereita en multiples campos sociais, esta falta de mala conciencia ou mesmo de vergonza, habitual ata non hai moito, sexa o froito que recolle a semente da contrarrevolución de finais dos 70, tamén se podería pensar que a actitude conservacionista da esquerda é, en realidade, un síntoma máis da posición á defensiva na que continúa tras décadas de derrotas implacables. E porén, isto último admite outra lectura.
Como ben explican Carlos Fernández Liria e Luis Alegre Zahonero no seu, A orde d´O Capital, a tradición marxista, empeñada en desligar a Marx da tradición republicana á que pertencía propiciou unha interpretación daquel na cal todo o que sucedía na chamada superestrutura debía ser considerado un mero fenómeno secundario do capitalismo. Así, loitar contra o capitalismo implicaba tamén loitar contra a democracia "burguesa", o dereito "burgués", a cultura "burguesa", as institucións "burguesas", etc. Da aplicación a todos os aspectos da vida desta lóxica, pódese dicir que bebía, en certo modo, o vello espírito sesentaoitista. Ou non se trataba, na retórica da época, de cuestionalo todo, de desexar o imposible, de destruír o existente para recomenzar desde cero?
Din Fernández Liria e Alegre Zahonero:

«A Ilustración pediu un dereito universal e o capitalismo xeralizou o mercado. Aquí debería terse sinalado a perplexidade da gran estafa da modernidade. Porén, a tradición marxista non se sentiu moi atraída polo tema (pois decidira xa que o dereito non era máis que un epifenómeno do capitalismo). Mentres tanto, a economía entronizou este xogo de mans ata que foi posible localizar no mercado algo así coma "un dereito máis profundo ca o dereito". O que se agochaba aquí, por suposto, non era máis que a pretensión do capital de facerse dono do aparato do Estado no seu propio beneficio. Tratábase de sentar as bases teóricas para unha rendición do dereito a favor do capital.»

Que pasou nos últimos anos para que autores de tradición marxista como os escritores deste libro ou outros como o citado Terry Eagleton, estean a reivindicar o papel do dereito, ou o papel dunha institución como é a universidade? Que pasou para que os estudantes ingleses ou italianos, lonxe de soster consignas como "facédesnos envellecer", o que berren sexan cousas tan razoables como que é inxusto que o acceso ao sistema de educación dependa da disponibilidade de cartos para sufragar as taxas?
Parece que fose verdade o tópico de que os que corrían diante da policía no maio do 68 hoxe son executivos de multinacionais e que o capitalismo, nunha das súas múltiples mutacións, soubo combinar a súa inxusta e implacable lóxica no económico cun aspecto xuvenil, frívolo e mesmo liberal, nas cuestións epidérmicas. E fíxoo conseguindo convencer aos máis do anquilosamento e institucionalización da esquerda nun momento no que esta case que non está presente en ningunha institución. Tampouco parece casual que esta oda á revolución e á xuventude, esta sorte de fe dionisíaca no desbalde, no consumo, na competición, na imaxe, na guerra, no espectáculo, na banalidade, este novo nietzscheanismo cool, no que vive inmersa a sociedade levase parello un desprezo cada vez maior cara a moi plebeia democracia.
Se desde posicións que reívincan a tradición republicana se están a dedicar moitos esforzos a volver ligar á esquerda con ítems (liberdade, democracia, etc.) dos que ou ben a propia esquerda se desprendeu na deriva do socialismo real ou dos que foi alienada como consecuencia do monopolio no discurso dos aparatos ideolóxicos neoliberais, isto parece coíncidir, seguramente non por casualidade, cun momento histórico no que custa, cada vez máis, aceptar o tandem capitalismo/democracia e no que o mundo que deixa o capital globalizado é máis parecido a un remuíño de novidade constante, inestabilidade, expansión e subversión de todo presuposto que de respecto á orde e ao costume, valores vinculados, historicamente, ao pensamento conservador.
Nun despregue máis da súa capacidade para superarse a si mesmo, o capitalismo está sabendo crear a unión de contrarios (defensa do status quo no económico e da mudanza constante en todo o demais). Isto, para a esquerda, abre algunha vía transitable ao tempo que crea tamén novos riscos. A primeira consiste en entender que o ser humano e a novidade constante ou a constante inestabilidade non se levan ben. As persoas sempre desexan, no fondo, unhas condicións mínimas de estabilidade nas que desenvolver as súa vidas. A expansión do capitalismo a costa dunha desenfreada fe no espírito dionisíaco do ser humano ten, ademais dos límites impostos polo propio planeta, o límite da capacidade do propio ser humano para vivir nun estado de precariedade indefinida. En canto aos riscos que afronta unha esquerda excesivamente razoable, institucional e construtiva, unha esquerda apolinea por seguir co símil nietzscheano, atópase a perda dun patrimonio inestimable: o da xuventude e a enerxía que lle é inherente. A respecto disto non estraña que un marxista como Alex Callinicos, nun artigo sobre as protestas estudiantís inglesas, botase man dun concepto como o de élan propio dunha filosofía vitalista e irracionalista como a de Bergson e que tan próxima se atopa, en moitos aspectos, á nietzscheana:

«Unha das forzas dos movementos estudiantís é a velocidade e o elan co que enchen o buraco entre as palabras e os feitos. Isto viuse en Francia en 1968 e na Gran Bretaña de 2010.»

Como combinar a defensa das institucións co espírito rebelde, velaí o reto para unha esquerda que pretende, como nos distintos experimentos Latinoamericanos, chegar ao poder por vías democráticas, defender o estado de dereito, conquistar os aparatos todos do Estado ata facer do seu discurso o hexemónico, pero que pode perder, se non entende convenientemente a complexidade da personalidade humana, o favor da rúa; deixando de lado a valiosa e sempre conflitiva corrente de enerxía popular que se move, caoticamente, fora de todo corsé.

Pedro Arias ten razón

2010-12-22T18:38:00.009+01:00

Porén, non parecen nada acomplexados polo case nulo resultado empírico co que contan as súas construcións teóricas. Máis ben ao contrario, en ton bastante arrogante, consideran que se os feitos non respostan aos seus modelos, o mellor que se pode facer é mudar os feitos. Trátase, sen dúbida, dun proceder científico inusual o de pensar que cando a realidade non se axusta ao modelo, o que falla é a realidade e que, polo tanto, haberá que aplicar algún plan de axuste do FMI para corrixila.

A orde d´O capital. C. Fdez. Liria e L. Alegre Zahonero

Pedro Arias, o gurú do PP feijonita, dicíao claramente hai ben pouco: mentres que eles —a dereita, enténdese— encarnan nesta coxuntura histórica a «vangarda», a esquerda vive inmersa nun «naufraxio intelectual». E non lle faltaba parte (só parte) de razón ao personaxe. Que fose alguén coa súa biografía (comunista nos setenta, nudista posmoderno nos oitenta e neoliberal no presente) quen sacase o tema nun parlamento monitorizado polos poderes económicos (tanto dá que se trate do galego ou doutro parlamento occidental tido por máis soberano) no que as políticas de esquerda só poden estar presentes de xeito retórico e a través de partidos que demostran na súa propia estrutura e praxe, unha e outra vez, que toda aplicación desas políticas é —no estado de cousas actual — inviable, semella por si mesmo tan elocuente que non merece moito máis comentario.
Agora ben, malia recoñecer a parte de razón do deputado, cómpre tamén sinalar, en descargo da vilipendiada esquerda, algo que Pedro Arias se cadra esqueceu e que hai que lembrar: só a esquerda pode fracasar intelectualmente porque só o pensamento de esquerda é intelectual. Isto sintetizábao moi ben o defunto Vidal Beneyto cando dicía aquilo de que «ser intelectual de dereitas é un oxímoro» e calquera que se pare a pensar un pouco no fracaso que supuxeron estes últimos tres anos de crise do modelo capitalista e de rescates millonarios por parte do sector público ao privado —evidentemente os desastres son moi anteriores pero a crise económica sempre ten a triste vantaxa de facer as cousas máis diáfanas— para a narración que a teoría neoliberal se viña contando a si mesma, e en como este fracaso non afectou o máis mínimo ao discurso público de persoas como Pedro Arias, só pode chegar á conclusión de que ese tipo de pensamento —o de dereitas, enténdese—, por estar máis preocupado polo poder que pola verdade, atópase máis próximo ao marketing que á labor intelectual. É precisamente por iso que nunca se poderá dicir del que naufraga intelectualmente senón que haberá que botar man doutro adverbio para acompañar ao seu tipo particular de naufraxio.
Dito isto, e por estar a ler neste momento un libro sobre O Capital de Marx (trátase de El orden de El capital de Carlos Fernández Liria e Luis Alegre Zahonero) que segue a discutir intelectualmente co pensador alemán —salvando o salvable das súas ideas e incardinándoas na tradición republicana á que pertencen— en busca da considerable porción de verdade que aínda posúe tras décadas de interpretacións mesiánicas e deterministas por parte dos exéxetas que darían soporte intelectual ao socialismo real, si sería desexable que a «vangarda» neoliberal (a escolla do termo constitúe case que un lapsus freudiano habida conta de que tratamos con conversos dunha ortodoxia a outra) comezase desde xa (algo que evidentemente nunca fará) coa moi necesaria revisión dos seus propios libros revelados (os dos Friedman, Hayek e demais) toda vez que estamos a presenciar —de xeito máis dramático segundo vai pasando o tempo— como os seus particulares mitos (equilibrio espontáneo do mercado, desprezo polo sector público, equiparación de capitalismo e democracia) veñen de facer auga por todas partes e como, fronte ao capitalismo soñado, o capitalismo real ameaza con asolagar de vez non só aos habitantes do sur mundial —as súas vítimas seculares— senón tamén á cidadanía dos outrora países privilexiados polo sistema.

Cogito ergo protesto

2010-12-05T05:06:00.045+01:00

What we need now is another Jonathan Swift. Most people know Swift as the author of “Gulliver’s Travels.” But recent events have me thinking of his 1729 essay “A Modest Proposal,” in which he observed the dire poverty of the Irish, and offered a solution: sell
the children as food.

Paul Krugman

We have to throw bankers in jail or the economy won't recover

Joseph Stiglitz

A principal importancia dos cables que foron
publicados até agora radica no que nos din sobre o
liderado occidental. O que revelan é un profundo odio á
democracia

Noam Chomsky

Que fai un goberno, do meu país, coa fiscalía xeral do estado, prometéndolle a un goberno extranxeiro que vai facer todo o posible para que non se investigue o que lle pasou a un cidadán español? Iso para min son relacións de república bananera fronte á metrópole.

Javier Couso, irmán de José Couso

‎De velhas casas vazias, palácios abandonados, os pobres fizeram lares. Mas agora todos os dias, os polícias bem armados desocupam os andares. Para que servem essas casas, a não ser para o senhorio viver da especulação. Quem governa faz tábua rasa, mas lamenta com fastio a crise da habitação. E assim se faz Portugal, uns vão bem e outros mal

Fausto

«Cada vez que entramos nunha crise —dicía Oliveira nunha das múltiples conversas debulladas na xa esquecida Rayuela de Cortázar— é o absurdo total [...] A dialéctica só pode ordear os armarios nos momentos de calma. No punto culminante dunha crise procedemos sempre por impulso, ao revés do previsible, facendo a barbaridade máis inesperada.» Toda unha advertencia do flâneur arxentino-parisense a quen pense que asistindo á instalación do mundo no caos e no esboroamento de toda institución, sen que nin siquera teñamos pensadas cales serán as institucións alternativas, temos algo que gañar aqueles que pretendemos algún avance niso da xustiza social.
Tamén dicía Oliveira que nos momentos de crise hai unha «saturación de realidade» e que son estes momentos de crise os que provocan que a «realidade se precipite» e se «mostre con toda a súa forza». Un sentimento semellante a esa saturación de realidade puido sentir (polo menos eu sentino) quen, nos últimos meses, se tivese achegado ao que espallaban, a cachón, os distintos medios de comunicación sobre o que estaba sucedendo no mundo.
Foi, por certo, David Harvey quen falou do fenómeno de compresión do tempo e do espazo como produto da globalización capitalista e, o que isto escribe, non puido deixar de pensar no autor británico ao reflexionar sobre esa fervenza de información arredor de acontecementos mundiais de primeira magnitude que, coma as personaxes dun reloxio medieval centroeuropeo, ían aparecendo, unha tras outra, a cada pouco tempo.
Como a ausencia de tempo é algo vivido con cada vez maior literalidade polo mantedor deste blog, e ante a imposibilidade/incapacidade de ir analizando cada un dos acontecementos por separado, optei (hai que facer da necesidade virtude) por aproveitar a vantaxe que dá opinar sobre as cousas con certo retraso para relacionar acontecementos aparentemente inconexos nunha certa malla de sentido. Trátase, precisamente, de evitar caer na renuncia á dialéctica e na entrega aos impulsos irreflexivos dos que falaba Oliveira, impulsos que non poden conducir máis que ao «absurdo total».
Desde hai un bocado sigo de perto os artigos de Chris Hedges. Nalgúns dos máis recentes este estadounidense da mellor estirpe da esquerda dese país mantén dúas teses que son aplicables tamén á nosa realidade (o cal é indicativo do grao de homoxeneización experimentada polo mundo). Por unha banda fala do descabezamento intelectual da esquerda ianqui e, pola outra, e en directa relación coa anterior, da traición que a esquerda máis institucional ven practicando desde hai tempo ás súas bases. O decabezamento intelectual ven de lonxe e poderiamos dicir que o esquecemento da economía en favor das «cuestións culturais» levada a cabo pola academia nas últimas décadas non era máis que un epifenómeno diso. Porén, o peor das opinións posmodernas non consistía no que sostiñan, senón, en como o que dicían (e o que esquecían) se podía utilizar por parte dos que mandaban.
Malia teren xurdido voces en contra da admonición de Merkel contra o multiculturalismo (por exemplo Adrian Hamilton no artigo Multiculturalism needs defenders que publicaba o Independent británico) o certo é que o anuncio de defunción da ideoloxía multiculturalista por parte da presidenta alemá indica que xa estamos de cheo nunha época pos-posmoderna. Os poderosos abandonan a retórica do par democracia/libre mercado para se instalaren nun novo discurso autoritario no que prima o sálvese quen poida. Mentres Angela Merkel vestía de incomprensión cultural o que en realidade é desigualdade económica, os habitantes de La Cañada, o barrio máis pobre de Melilla, de maioría musulmá, mantiñan en xaque á policía durante nove horas —como se quixesen demostrar a hipocrisía do discurso culturalista cando do que falamos é de cartos— en protesta por non seren admitidos nas listas dos plans de emprego público. E é que era a fin do Estado do benestar e non a fin da amabilidade alemá co estranxeiro o que decretaba Merkel cando espetou que o multiculturalismo rematara.
Algo semellante podería dicirse da reacción de Sarkozy a unhas folgas xerais en Francia que conseguían paralizar as refinerías de petroleo e a distribución de combustible nas gasolineiras do país (estratexia esta da paralización das cidades que recorda á das guerras da auga e do gas na Bolivia pre-Evo). O diario El País recollía en titular as palabras do presidente francés, un presidente que faría caso omiso á vontade de millóns de folguistas e manifestantes e non movería unha coma da súa lei que retrasaba a idade de xubilación: «Ninguén ten dereito a tomar como refén á economía dun país». Como se esa abstracción chamada economía fose, en realidade, unha anciá desvalida e maltratada por enérgumenos salvaxes. Tamén o diario de PRISA, apenas catro días despois de que Sarkozy falase, e se cadra para calmar os ánimos antes da folga xeral anunciada en España, asumía a reducción dos dereitos das persoas a eventualidades aplicables só en función do que precisase a economía titulando unha crónica deste xeito: «Tres refinerías votan voltar ao traballo. A protesta contra o retraso da idade de xubilación costa entre 200 e 400 millóns de euros diarios». Igual que no caso de Merkel o que se insinuaba admitía unha lectura máis profunda do que podería parecer: a idea é deixar caer coma fino orballo a necesidade de cuestionar o dereito á folga en según que casos, paso primeiro, obviamente, para cuestionalo en todos. Idéntica función de globos sonda e mensaxes subliminais cumprirían declaracións como as de Felipe González (ese personaxe que segundo as certeiras palabras de Miguel Romero pretende construír «unha imaxe de líder de grandeza shakespereana», cando non pasa de «personaxe de thriller») dando a benvida a unha nova reforma laboral e o seu chamado ao patriotismo (afastémonos sempre dos que claman polo patriotismo en tempos de escasez económica porque eses serán os primeiros en nos estafar), ou o editorial, tamén de El País, denunciando o desbalde de cartos que supón a existencia de televisións públicas autonómicas (esquecendo completamente a función que estas cumpren, ou deberían cumprir, naquelas autonomías con lingua propia e esquecendo tamén que foi o «café para todos» imposto na Transición o que provocou esta proliferación de chiringuitos autonómicos).
Pero se houbo algo que deixou definitivamente en coiros a iso que chamamos estados democráticos, iso fórono as últimas revelacións de Wikileaks. Novamente puidemos ler nos xornais de referencia do sistema mediático mundial o que en verdade todos sabiamos: España non existe, Portugal non existe, Francia non existe, nin siquera existen os EEUU. Como en Os amantes de Pont-Neuf, aquel belo filme de Leos Carax capaz de facernos crer que Juliette Binoche deambulaba polo Sena parisense cando en realidade o facía por un inmenso decorado montado na Camargue provenzá, ou como na noveliña de Italo Calvino O cavaleiro inexistente, na que descubriamos que debaixo da armadura daquela melancólica personaxe non había nada máis que baleiro, costa xa desfacerse da desacougante sensación de que finalmente Matrix non se pode considerar unha distopía futurista senón unha descrición bastante realista da política contemporánea. Neste baile de máscaras o único que existe é o Poder, o dunha élite que dicta ao resto como deben ser as cousas. Velaquí a novidade deste tempo: ler nos medios mainstream o que xente coma Chomsky leva anos denunciando nos medios alternativos, «o que dicimos faise».
A cantidade de literatura arredor do tema Tea Party, especialmente co gallo das eleccións ao senado estadounidense, é inabarcable. Pero entre as conclusións máis frecuentes extraídas a raíz dun fenómeno que non ha tardar en ter o seu reflexo noutros puntos do planeta, destacaban aquelas que ven nel a proba do desgaste das institucións, da desconfianza cara os políticos, do repregamento en esencias do pasado ante un presente ameazante, do auxe dun novo/vello tipo de fascismo antiintelectual e populista e —sobre todo sostido por voces como a dos xa citados Noam Chomsky ou Chris Hedges— a proba do esfarelamento dunha esquerda que ve como as súas bases son organizadas e lideradas por demagogos e histéricos showmen da radio e da televisión. Esta facilidade da estrema dereita para enmarcar os acontecementos e para difundir eses marcos ideolóxicos sen case capacidade de resistencia por parte do exiguo entramado organizativo da esquerda debería pornos en alerta nun momento histórico coma o actual en que asistimos á quebra de países como Grecia ou Irlanda, países nos que o FMI está a gobernar directamente ao máis puro estilo da Arxentina dos noventa.
Se desde hai tempo todos intuiamos que nestas nosas democracias era pouco o que decidiamos, a crise económica está deixando ao emperador (nunca mellor dito) tan nu que xa ninguén pode negar que a soberanía nacional morreu. Como se de pronto deixasen de funcionar todos os resortes que a sociedade do espectáculo debordiá creara para evitar que fitásemos á besta directamente aos ollos (que vísemos, como o Kurtz de Apocalipse Now, o horror), calquera que estea minimamente atento ao que sucede no mundo puido percibir con inusual nitidez, durante as últimas semanas, como detrás dos flashes, dos discursos grandilocuentes e das grandes bandeiras de cores non hai máis que capitais sen pátria (o «capitalismo máxico financeiro» do que falaba Xavier Vence), correndo dun lugar a outro do mundo e causando estragos, como os que causaban os Catro Xinetes de San Xoán, alá por onde galopan.
Non son poucas as análises que ven a Portugal como o próximo candidato a ser intervido polo FMI e a España como o seguinte na lista. Nouriel Roubini, o economista turco que se fixo popular por ser o único que previu a crise financeira do 2008, así o aseguraba recentemente. Por iso deberiamos ser conscientes da implicación que pode ter o feito de que os seudosocialistas que seudogobernan decretasen o estado de alarma como resposta á folga do controladores aéreos. Independentemente do que pensemos dese colectivo a ninguén se lle pode escapar que a decisión do executivo é digna de segundas lecturas. Nun contexto como o actual, no que vemos ao outrora «esquerdista» Zapatero aplicar (xusto despois de se reunir, coa carencia de escrúpulo e vergonza habitual nestes tempos, cos oligarcas do reino) políticas moi duras coas clases populares (velaí o seu recorte á axuda aos parados) e moi xenerosas coas clases empresarias (velaí a conxelación do imposto de sociedades, ou as privatizacións anunciadas en novos sectores) non parece moi tolo sospeitar que o recordatorio da existencia da lei marcial a través da declaración do estado de alarma aproveitase a impopularidade xeralizada dese gremio para enviar unha mensaxe ao conxunto da poboación e ás posibles novas protestas que se produzan no seu seo.
En medio deste panorama desolador necesitamos albiscar con optimismo as mobilizacións dos cidadáns irlandeses ante a ignominia do resgate do FMI, ou o feito de que Islandia, unha das primeiras vítimas europeas do capitalismo de casino, foi quen de elixir un parlamento de esquerdas para xestionar a crise sen caer, como por exemplo Cataluña, na dereitización (ou, como media Europa e EEUU, no proto-fascismo). Tamén é de saúdar a extraordinaria resposta da sociedade francesa ao ataque do goberno ao Estado do benestar, así como o éxito (relativo) da folga xeral española e portuguesa. Non cabe dúbida de que ler, nada menos que nun artigo do New York Times, o termo guerra de clases empregado como concepto acaído para describir o que está a suceder é ben indicativo de que o que a vella literatura marxista chamaba condicións obxectivas está a ter lugar no presente. Agora ben, se algo se demostrou no pasado é que a historia non é determinista e, o que é aínda peor, que case que sempre as condicións obxectivas traballaron e traballan máis eficazmente para o fascismo que para a revolución.
En todo caso, son esperanzadoras as mobilizacións dos estudantes ingleses ante os recortes educativos do tandem Clegg-Cameron (o espello no que se mira Rajoy agora que xa non está ben visto mirarse en Irlanda), a dos propios estudantes franceses durante as folgas do seu país ou a mobilización dos estudantes italianos ante a privatización do sistema educativo. É necesario que a xente máis nova tome consciencia do intre histórico no que nos atopamos. Se como moitos afirman por vez primeira en moito tempo as novas xeracións europeas vivirán no futuro peor que os seus pais, esas mesmas novas xeracións europeas (e non me refiro unicamente aos que están en idade universitaria) teñen a obriga de saír á rúa a defender os seus dereitos. De non facelo, de non aplicar o lema das protestas italianas cogito ergo protesto, veranse obrigados a almorzar, xantar e cear os refugallos que teña a ben deixarlles o arcano das razóns económicas mentres comproban como o seu nivel de vida descende, como as súas condicións de traballo empeoran e como os seus dereitos como cidadáns, eses que tanto custou gañar ás xeracións anteriores, desaparecen. E con eles a democracia.

Que fan agora en Londres?

2010-11-16T00:44:00.014+01:00

¡Aquí la BBC con lo último de lo último,
lo muy, muy y lo más, más y lo tope de lo tope muñequitos!
Si en Londres les pica un huevo, aquí todo el mundo se arrasca.
Si allí tienen a la Thatcher, aquí tenemos a Ardanza.
Si no funcionan los teléfonos, se preocupan y espantados
preguntan al viajero ¿qué hacen ahora en Londres?

En Londres. La polla records

Hai unhas semanas, penso que era no diario The Guardian, aparecía unha viñeta que pretendía mostrar as diferentes reaccións da sociedade francesa e inglesa aos recortes sociais que están levando a cabo os seus respectivos gobernos. Na metade esquerda da mesma podíase ver a reacción do inglés ―preparar o té igual que todos os días― ante o negro panorama en materia de política social que anunciaba a radio. A reacción do francés ante o mesmo anuncio, na metade dereita da viñeta, era ben distinta: preparar un cóctel molotov. Malia se tratar dunha caricatura da realidade, esta visión estereotipada encerraba a súa parte de verdade.
Se ben todas as sociedades europeas viron debilitado o seu tecido social desde finais dos anos 70 do pasado século, a sociedade inglesa asistiu a un desmantelamento especialmente virulento. Coa derrota dos sindicatos mineiros nos anos 80 a cargo de Thatcher, a inglesa foi unha sociedade privada de toda capacidade de resistencia. É por iso que David Cameron, ese thatcherista redivivo, pensou ter vía libre para implementar uns recortes durísimos. Porén, a recente ocupación da sede Tory en Londres por parte duns estudantes pouco dispostos a aceptaren os recortes no eido educativo ben pode ser indicativo de que algo do que retrataba a caricatura do xornal inglés está a mudar.
Ollando o mundo desde a nosa terra podemos dicir que se para mellorar a capacidade mobilizadora e organizativa nós, que aínda pagamos as consecuencias de corenta anos de ditadura e case que outros tantos de esquecemento e pactismo, debemos aprender de Francia; para coñecermos cal pode ser o futuro da economía do Estado Español nun futuro próximo debemos mirar a Grecia, a Irlanda (ese referente, até non hai tanto, para La Voz de Galicia) e, desde que o seu ministro de finanzas fixese pública a posible quebra de Portugal, tamén aos irmáns do sur. Pero se o que queremos é coñecer con que receitas políticas (e vendidas con que adubíos) pretenden superar a crise os que mandan, o que debemos é mirar ao Reino Unido. Inglaterra sempre foi un laboratorio de ideas e conceptos que en pouco tempo se espallan por toda parte. Do There is no alternative de Margaret Thatcher ao New Labour e á Terceira Vía de Tony Blair, conceptos como Big Society ou Welfare to work hanse converter, máis cedo que tarde, en baleiros fetiches semánticos a repetir unha e outra vez polo mundo todo. Se o primeiro dos conceptos pretende ―a base de loar o papel da sociedade civil― desmontar calquera tipo de asistencia pública, o segundo pretende ―a base de reivindicar a noción abstracta da «oportunidade para traballar» (non o dereito a un traballo seguro e baixo unhas condicións decentes)― finiquitar dereitos laborais como é o dereito a percibir unha prestación por desemprego digna, adquiridos polas clases traballadoras tras moita loita e sacrificio.
Máis perto de nós, e despois duns meses de demagoxia a costa do xiro neoliberal de Zapatero, Rajoy tivo que adiantar cal sería a súa receita económica para sacar ao Estado Español da crise. A resposta estaba cantada: o seu era o modelo Cameron. Un modelo que está a sumir ao Reino Unido nos maiores recortes sociais desde a Primeira Guerra Mundial e que, de non impedilo a sociedade británica, fará que o seu estado de benestar se convirta nunha reliqua do pasado. A reacción de ZP ás querencias cameronitas de Rajoy non se fixo esperar: a prensa de medio mundo puido fotografalo en Seúl mentres facía footing co primeiro ministro británico, para ambos poderen demostrar aos poderes económicos, se cadra, que son homes con capacidade para a autoinmolación.
E é que malia os reiterados chamamentos a mudar de lóxica por parte de economistas keynesiáns coma Krugman ou Stiglitz todo parece indicar que non hai intención de abandonar os dogmas do consenso de Washington. Porén, estes xa non son os anos 90 do pasado século e a economía a crédito non pode seguir actuando coma un cristal embozado que impida tomar consciencia da miseria real. Que nas mobilizacións francesas primeiro e agora tamén nas inglesas, a xente nova estea tomando a iniciativa ben pode ser proba de que a belle epoque de finais do s. XX rematou.
Canto ha tardar en reaccionar a «xeración ni, ni» do Estado Español, esa que malia non poder nin siquera emanciparse dos pais aínda é reacia a considerarse a si mesma como de clase traballadora?

Debuxar a resistencia

2010-11-02T10:01:00.007+01:00

Dentro das actividades programadas este verán co gallo do salón de cómic Viñetas do Atlántico celebrado na Coruña, Denis Kitchen, un dos principais editores de cómix underground dos sesenta e setenta e recuperador da figura de Will Eisner —moito tempo despois de este se ter retirado do mundo do tebeo profisional—, impartiu unha interesante conferencia sobre ese autor (e outros temas) ademais de comisariar a pequena exposición retrospectiva sobre a obra do propio Eisner que albergaba o evento. Dos orixinais deste debuxante portentoso que se podían gozar na Coruña había varios pertencentes á súa obra cumio de 1978, Contrato con Deus, considerada por moitos como a primeira novela gráfica da historia e auténtico fresco do clima social imperante nos EEUU da depresión dos anos trinta. Contrato con Deus é, desde a perspectiva que nos dá o presente, un espello no que mirármonos agora que tamén padecemos a nosa propia crise económica particular toda vez que no cómic de Eisner aparecen moitas das cuestións que lemos actualmente nas páxinas dos xornais: especulación inmobiliaria, paro estrutural, alcolismo, suicidio, fascismo, folgas, xentrificación, odio racial, malos tratos, desafiuzamentos, etc. A propósito deste libro de Eisner (que segundo ven de anunciar a editora Rinoceronte, logo se poderá atopar en galego) escribía Santiago García, no seu estudo titulado A novela gráfica, o que segue:

«Aínda que a relación de Will Eisner e o movemento alternativo dos oitenta e noventa foi mínimo si están presentes en Contrato con Deus un dos rasgos que serán máis característicos do cómic alternativo e que se manterán como a arteria principal da novela gráfica actual: a introdución da autobiografía, ou polo menos da memoria e os elementos autobiográficos.»

Novela gráfica. Memoria. Autobiografía. Tanto a memoria coma a autobiografía son ingredientes principais dalgunhas das mellores novelas gráficas que teño lido ultimamente. Son obras creadas por autores que, malia recolleren algúns aspectos da herdanza de Will Eisner, diferénzanse deste polo claro compromiso co presente e por tomar postura política de xeito moito máis explícito que o mestre americano. Por outra banda, que todos estes autores sexan franceses non pode ser (ou iso penso eu) achacable unicamente á importante tradición que nese país ten o mundo da banda deseñada e tampouco froito da mera casualidade.
En O negocio dos negocios. O diñeiro invisible, obra do xornalista Denis Robert ilustrada por Laurent Astier, nárrase minuciosamente a rede de corrupción política coñecida en Francia como Clearstream, na que se viron enleados, entre outros, Dominique de Villepin e o actual presidente da república Nicolás Sarkozy. Unha trama de contas secretas, financiación ilegal e evasión de capitais que afectaba a todos os poderes franceses e a outros de paraísos fiscais coma Luxemburgo ou Suíza. Pero ademais da denuncia dunha sociedade corrupta de cabo a rabo, O negocio dos negocios é unha interesante reflexión sobre o mundo do xornalismo. Robert, o protagonista, antigo traballador de Liberàtion, conta a súa frustración como pluma dunha prensa amordazada —«viviamos nun mundo virtual, cunhas regras ben definidas, tiñamos un glosario coas palabras que debiamos utilizar regularmente... reestruturación, imputado, indicios, umbral, índice, etc. Convertérame nun axente de normalización. Nun encantador de serpes»— e o pesadelo en que se transforma a súa vida cando decide dedicarse á escrita de libros de investigación periodística que tocan tan directamente os intereses de persoeiros importantes.
Pero se O negocio dos negocios me interesou, máis me interesou aínda o traballo de Étienne Davodeau. En A mala xente. Unha historia de militantes, Davodeau achégase a moito máis que á historia dos seus propios pais e da vila en que naceu, achégase á primeira militancia política de toda unha xeración, a de despois da segunda guerra mundial, que, nese contexto rural moi condicionado polo control social que exercía a igrexa, comezaría a súa andaina de compromiso en organizacións do sindicalismo cristián fortemente vencellados ao Partido Socialista francés. Un auténtico traballo de memoria histórica e de dignificación dunha das moitas tradicións da esquerda, unha homenaxe declarada ás pequenas vitorias laborais obtidas nun contorno social no que a autoridade aínda se percibía como incuestionable. Pequena historia tamén sobre a Historia dos que sempre permanecen no anonimato; historia, por iso mesmo, de valor inmenso.
Tamén de Etienne Davodeau, e creada en colaboración co guionista Kris, é Morreu un home. Outro episodio de memoria histórica debuxada na que os autores se achegan ás loitas obreiras do Brest dos anos 50 e ás experiencias de represión, organización e solidariedade que provocaran. O fío condutor do cómic é unha película perdida do documentalista Rene Vautier que trataba, precisamente, daquelas mobilizacións na cidade bretoa; mobilizacións que haberían rematar co asasinato dun obreiro a mans da policía. A idea de facer o cómic xurde cando Kris visiona o único que queda da película perdida de Vautier e comproba, para a súa sorpresa, que na cabeceira da manifestación que mostran as imaxes roubadas ao tempo está nada menos que o seu avó:

«Guy Hennebaut —escribe o propio Kris nas páxinas finais anexas ao cómic— morreu na primavera de 1995. Foi soterrado civilmente ao ritmo da Internacional. A súa oración fúnebre escribina e lina eu. Non era cuestión de deixala en mans dun cura. Porén, once anos despois, esta imaxe marabillosa do seu rostro, tremendo fixamente na tele, a súa mirada cravada na miña.... Que me perdoe, pero hai días nos que un sinte que se volve místico.»

Cando un se detén a considerar algúns dos produtos culturais franceses que nos teñen chegado nos últimos tempos: da xa pioneria O odio ou da máis recente A clase, no eido do cine; d´O negocio dos negocios pasando por A mala xente ou Morreu un home, no eido da banda deseñada; mesmo das combativas propostas do novo hip hop creado por xente como Keny Arcana ou Mafia K, no eido musical; un ten a impresión de que as masivas mobilizacións, bloqueos e revoltas habidas recentemente no país galo para se opor á nova lei de xubilación non poden ser froito dunha lucidez sobrevida e espontánea. Esa sociedade leva xa un feixe de tempo preparando o caldo de cultivo para o que hoxe acontece. Desde hai anos, unha chea de creadores está anunciando nas súas obras o que hai uns días vimos agromar en forma de folga xeral indefinida. Do malestar na banlieu, aos esforzos por rescatar a memoria das loitas obreiras dun esquecemento que só beneficiaba ao lepenismo, as clases populares francesas parecen, polo menos desde fora, estar sabendo contar a si mesmas quen foron no pasado, quen son no presente, e quen poden ser (aprendendo do pasado e do presente) no futuro. Que este esforzo na transimisión de ideas, ademais, o estean a saber levar a cabo a través de linguaxes interesantes para as novas xeracións ben pode ser un dos factores (naturalmente non o único nin sequera o máis importante) que explique a alta participación de mozos e mozas nas mobilizacións deste outubro.

O que se aveciña

2010-10-28T15:21:00.006+02:00

Mañán estarei na presentación en Vigo do libro colectivo Non conciliados. Argumentos para a resistencia cultural. No blog do Cineclube Compostela pódese ler unha versión en pdf de O que se aveciña, a miña achega a ese traballo.

Privatizar o público, publicitar o privado

2010-10-17T16:19:00.020+02:00

Un elemento clave da reprodución discursiva do poder e a dominación é o acceso mesmo ao discurso e aos eventos comunicativos. Neste sentido, o discurso é semellante a outros recursos sociais estimados que forman a base do poder, o acceso aos cales está desigualmente distribuído.

Quen ten acceso á produción de novas da prensa ou aos programas de televisión e quen controla ese acceso? Quen pode organizar conferencias de prensa ás que asistirán moitos xornalistas? Que comunicados de prensa se están a ler e a publicar? A quen se está a entrevistar e a citar con frecuencia? As accións de quen se definen como noticias? A quen pertencen os artigos de opinión ou as cartas de lectores que se están a publicar? Quen pode participar nun programa de televisión? E, de maneira máis xeral, a quen corresponde a definición da situación política e social aceptada e tomada seriamente?

Discurso e poder. Teun A. van Dijk

Fedellando na miña conta de correo púxenme a repasar un feixe de artigos que alí tiña arquivados sobre Internet e o sistema de medios. A facilidade con que calquera pode facer un seguimento dun tema determinado grazas á infinidade de xornais de balde aos que se pode conectar é, sen dúbida, unha das vantaxes que ofrece o libre acceso á información. Sen entrar na necesidade de producir contrainformación e de xerar contidos propios que definan e expliquen a realidade, a mera recontextualización da información subministrada polos grandes medios é en si mesma unha potente ferramenta da que careciamos ata non hai moito tempo ou que resultaba, cando menos, inalcanzable para o común das persoas. Relacionar e vencellar a fervenza aparentemente caótica de noticias que xorden (que se fan xurdir) cada día permite transformar ese caos co que nos abouxan no ordenado e calculado plan que case sempre se agocha por tras de entrevistas, artigos e notas de prensa.Velaquí un exemplo:
O sete de maio de 2009 lía na web PrisonPlanet as seguintes declaracións do magnate da comunicación Rupert Murdoch: «The current days of the internet will soon be over», o tempo da actual Internet pronto chegará á súa fin. A motivación destas palabras tan drásticas, explicaba o artigo, é que os sitios web non poden sobrevivir co actual modelo de negocio. Os ingresos en publicidade son baixos, o acceso libre á web está deitando ao chan as ventas en papel, etc. O artigo concluía deste xeito: «O monopolio das corporacións ten un cancro terminal e están a perder o seu poder. É por iso polo que están apoiando con tanta agresividade unha fuxida da vella Internet para reemplazala pola Internet2, un muro de Berlín electrónico altamente regulado e controlado.»
En liña con esta mudanza de estilo que se quere para a Internet, o 30 de agosto de 2010 o diario Público (en realidade a axencia EFE) explicaba que «You tube, o portal de video propiedade de Google, está a negociar cos principais estudos de cine de Hollywood o lanzamento dun servizo de pagamento por visión de filmes e series televisivas, coa idea de se converter nun videoclube online». Así mesmo, engadía o artigo, «o proxecto de Google e Youtube ten tamén un gran potencial para lograr un acordo con Hollywood, porque os estudos de cine están á procura desde hai anos de novas fontes de ingresos que compensen as perdas sufridas polo devalar das vendas de DVD».
Pero tamén nestes pagos se estaba a producir o debate. O 30 de agosto de 2010 tamén o diario Público se facía eco dunhas declaracións de Juan Linares, conselleiro delegado de Telefónica, nas que se sostiñan supostas insostibilidades da Internet actual con argumentos que recordaban bastante aos empregados para xustificar a aducida insostibilidade do sistema público de pensións: «En España, un 5% dos usuarios de banda larga de móbil produce o 75% do tráfico.[…] O usuario medio está a subsidiar ao usuario intensivo.[…] Estamos a favor de ofrecer tarifas planas pero adecuadas a cada tipo de cliente. Unha para os que queiran navegar, outra para os que queiran facer descargas». A redactora do artigo escribía: «Internet vai mudar radicalmente. Se as compañías de telefonía logran as súas pretensións, o acceso á rede convertirase en breve nun mundo onde calquera usuario gozará dunha calidade diferente en función de canto pague e onde se primarán uns servizos fronte a outros dependendo da tarifa do consumidor final. É, aínda que as compañías o neguen, a fin da neutralidade da rede».
Case inmediatamente a estas declaracións de Telefónica aparece en Rebelión un artigo asinado por Mariano Amartino que comenta a reacción da Comisión do Mercado de Telecomunicacións a propósito das intencións de Telefónica. Segundo Amartino a CMT declarou que non ten nada que obxectar ao que pretende facer Telefónica salvo un «problema de índole comercial, xa que a competencia podería reaccionar». Ante isto Amartino pregúntase se a CMT non debería regular un mercado susceptible de concentración e/ou monopolio e se o estado non debería pór as condicións para asegurar o acceso en igualadade á internet. É dicir, o que Amartino se pregunta é se o Estado non debería asegurar a neutralidade da rede. (A non pronunciación da esquerda partidaria a respecto disto, por certo, mostra que ou ben aínda non se pensa o suficiente nestas cuestión como para formular alternativas no debate público ou ben que directamente existe certa inconsciencia do que moitas destas decisións implicarán nun futuro inmediato).
O 1 de setembro de 2010 volve aparecer en Público unha nova relacionada coas declaracións de Telefónica. Segundo esta a compañía Orange nega que os usuarios máis intensivos colapsen Internet. A xornalista escribe: «Todo comezaba a cadrar no imaxinario do sector, que se puxera a seguir a Telefónica como ao frautista de Hamelin, pero onte chegou Orange España e mudoulles o conto.»
Tamén en Rebelión Roberto Guareschi abordaba o tema da neutralidade da rede pero, desta volta, con centro nos EEUU. Un artigo referido á «ofensiva que as proveedoras de Internet lanzaron en EEU para terminar coa Internet que coñecemos: libre e igual para todos». Unha ofensiva que en palabras de Guareschi «propón darlles ás grandes corporacións da comunicación a potestade de rexeitar certos contidos, darlles paso a outros e cobrar prezos diferenciais. En suma, crear unha internet especial, veloz e cara que de feito define a outra barata e pobre». A ofensiva viría protagonizada por Google en alianza coa Comcast, primeira operadora de cable e proveedora de Internet nos EEUU.
No mes de setembro de 2010 o diario El País publicou unha serie de entrevistas con sendos gurús do mundo da comunicación titulada «O futuro do xornalismo dixital». En case todas elas pairaba o asunto da fin da Internet libre. Así, o «ciberentusiasta» Rosental C. Alves, malia falar da nova figura do «prosumer» (produtor-consumidor de contidos) e dunha suposta nova era na que a información deixa de estar centralizada («estamos pasando dos medios de masas á masa de medios») para ser producida por un individuo que «se transforma nun microorganismo ao ter o poder de se comunicar», non pode evitar confesar a súa inquietude por certos movementos dirixidos cara o pago de contidos. «Hai un perigo —afirma Rosental— de que os anos dourados dunha web libre rematen». Outro gurú, Antonio Gutiérrez-Rubí, con, se cabe, aínda máis ciberoptimismo, afirma que «Internet será unha exixencia democrática e política reforzada polos mercados e os cidadáns» e, nun delirio de acriticismo, mesmo di que «a identidade persoal do futuro será a identidade dixital. Esquezan o curriculum vitae e preparémonos para o digital vitae», sen que lle preocupe en absoluto as consecuencias dun mundo no que a túa «reputación dixital», é dicir, o total das túas consultas e visitas na web poidan ser rastrexadas e analizadas ata o punto de consitituíren a túa propia carta de presentación, o contido do que en realidade es. Tamén segundo Gutiérrez-Rubí «o privilexio de intermediación dos medios e os xornalistas remata. Na sociedade-rede cada cidadán é un xornalista en potencia». Un xornalista en potencia ou unha unidade, ela mesma e as súas eleccións na rede, de información? A realidade parece apuntar máis ben a isto último. «A túa intimidade está en venda» dicía unha nova asinada por Daniel Basteiro no diario Público e aparecida o 21 de setembro de 2010. O autor ocupábase dun estudo presentado en Bruxelas pola patronal europea de anunciantes e polas empresas que ofrecen servizos e contidos en liña (na que por certo está incluída PRISA) co que pretendían pedir á Comisión Europea e aos países da UE «que lles permitan explotar comercialmente e sen trabas toda a información que recopilan dos internautas». Sería esta, ao parecer, unha maneira de evitar ter que cobrar polos contidos, xa que, segundo Jacques Bughin, responsable do estudo, a preocupación polo «valor dos servizos é moito máis grande que a preocupación pola privacidade». Noutro momento da entrevista de Gutiérrez-Rubí en El País aquel acuña novos termos máis cargados de ideoloxía do que parece, así, cando diferenza entre «nativos dixitais» fronte a «emigrantes dixitais» un ten a sensación de que o que se pretende é naturalizar unha nova fenda, fenda que será moi semellante a outras fendas do mundo físico: as que separan aos occidentais non dos emigrantes senón dos inmigrantes, con toda a carga semántica de marxinación e invisibilidade que esta palabra ten hoxe en día. Tamén da mesma xeira de entrevistas ofrecidas por El País, é a conversa mantida con Alan Rusbridger, director do xornal The Guardian, na que aquel se sumaba ao ciberoptimismo e explicitaba a súa aposta polos contidos abertos incluso desde o punta de vista do interese financeiro. Porén, Arthur Sulzberger, presidente e editor doutro medio de aínda maior influencia mundial, o New York Times, confirmaba, segundo a nova aparecida en Xornal o 10 de setembro de 2010, os plans da súa empresa de «deixar de ter unha edición impresa» e de comezar a cobrar polo acceso a determinados contidos da rede como sucede nos medios de Rupert Murdoch. O propio Murdoch, por certo, que en coherencia co que viña declarando desde tempo atrás, anunciaba, tamén segundo o Xornal do 6 de outubro de 2010, o lanzamento dun agregador de novas de pagamento que fará a competencia ao agregador de novas de Google.
Xa que logo, a cuestión parece clara. A teima das empresas da comunicación estriba —como apuntou algunha vez David Harvey— en facer o seu propio cercado de terras. Un cercado de terras semellante á apropiación de terras comunais que propiciou o paso da sociedade feudal á capitalista e que na teoría marxista recibe o nome de acumulación primitiva. Estariamos, logo, asistindo ao intre histórico no que se está pretendendo secuestrar unha tecnoloxía que permitiu o acceso directo de calquera —en pé de igualdade coas grandes corporacións— a publicar no ciberespazo para pasar a roturar, fragmentar e privatizar o propio ciberespazo coa finalidade de crear extensas enclosures coas que afianzar o control social e a concentración do capital nas mesmas mans de sempre. Todo isto semella estar a facerse en base a dúas grandes estratexias: cobrar en forma de diñeiro por un mellor acceso a contidos previamente filtrados ou cobrar en forma de unidades de información privada susceptible de ser comercializada impunemente. Isto é: ou privatizar o público ou publicitar e explotar o privado.

Pequeno mapa para despois dunha folga

2010-10-02T03:19:00.012+02:00

Se cadra, perderse por completo constitúe unha experiencia máis ben rara para a maioría dos habitantes da cidade de hoxe. Apoiámonos na presenza dos demais e nos medios específicos de orientación, como mapas, rúas numeradas, sinais de rota e letreiros de autobuses. Pero se chega a producirse o percance, a sensación de ansiedade e ata de terror que o acompaña revélanos ata que punto está vinculado co sentido do equilibrio e do benestar. A mesma palabra «perdido» significa no noso idioma moito máis que a mera incertidume xeográfica; ten resoancias que connotan completo desastre.

A imaxe da cidade. Kevin Lynch

Unha nova arte política —se tal cousa fose posible— tería que arrostrar a posmodernidade en toda a súa verdade, é dicir, tería que conservar o seu obxecto fundamental —o espazo mundial do capital multinacional— e forzar ao mesmo tempo unha ruptura con el, mediante unha nova maneira de representalo que aínda non podemos imaxinar: unha maneira que nos permitiría recuperar a nosa capacidade de concibir a nosa situación como suxeitos individuais e colectivos e as nosas posibilidades de acción e loita, hoxe neutralizadas pola nosa dupla confusión espacial e social. Se algunha vez chega a existir unha forma política de posmodernismo, a súa vocación será a invención e o deseño de mapas cognitivos globais, tanto a escala social coma espacial.

O posmodernismo ou a lóxica cultural do capitalismo avanzado. Fredric Jameson

Porque, ao fin e ao cabo, un mapa que é? É unha imaxe que representa á realidade e que nos permite tomar decisións para nos mover por ela. O que os medios de comunicación producen todos os días e a todas horas son mapas. Mapas nos que trazan as pistas, camiños e rúas polas que queren que transitemos. Mapas que sobredimensionan algúns accidentes xeográficos a costa de camuflar outros e nos que se enxalzan a determinadas figuras en detrimento doutras con certeza máis merecedoras de aplauso. Se hai trinta ou corenta anos aínda era posible atopar lugares nos que os seus habitantes xeraban os seus propios mapas a partir das súas experiencias directas (pensemos nunha aldea á que non chegase o sinal da televisión ou nun barrio no que a vida, e polo tanto a comunicación, aínda transcorrese na rúa) hoxe en día non hai lugar nin segmento social que non empregue, para se guiar, os mapas producidos polos medios de comunicación. Unha das grandes eivas da esquerda nos últimos tempos foi a incapacidade para facer chegar ás maiorías sociais os seus propios mapas, as súas propias representacións da realidade. Esta tarefa de produción alternativa da vida é tanto ou máis importante ca confección de listas electorais nas que a esquerda inviste tanto do seu tempo e das súas enerxías.
Contribuír —na medida das miñas capacidades— a tracexar un pequeno mapa do noso presente pos-folga xeral partindo do que veu sucedendo no Estado Español desde a segunda metade do século XX ata os comezos do século XXI é o motivo deste artigo. Non se trata de obtermos aquí a exhaustividade das fotografías aéreas ou das cartas de navegación, antes ben trátase de debuxar toscamente, con trazo groso e nun rústico pergameo, unha senda; artefacto suficiente, entendo eu, para non nos perder agora que semellamos estar chegando a unha sorte de mudanza de ciclo.

Cando finaliza a segunda guerra mundial e os EEUU, no apoxeo do welfare state, comezan a reconstrucción dunha Europa imprescindible como mercado para os seus produtos, o Estado Español atopábase en plena ditadura franquista. Como mostrou Berlanga, Mr. Marshall non parou por aquí, así que as bondades da economía keynesiá foron menos dadivosas cos protagonistas de Cuéntame que cos de Aqueles marabillosos anos. O máis parecido a un estado do benestar que gozou o Estado Español habería chegar coa morte de Franco e a chamada Transición. Para poder lexitimar socialmente esta continuídade de facto co réxime fascista (posto que as elites franquistas seguiron sendo as elites da democracia) foi necesario algo máis que legalizar o Partido Comunista e deixar que volvese Tarradellas: precisáronse moitos cartos. Se a Europa da altura estaba xa a abandonar o keynesianismo en favor das teorías neoliberais de Milton Friedman aplicadas por Thatcher e Reagan, o Estado Español viu como por medio dos gobernos de Felipe González se financiaban servizos públicos e pensións ao tempo que se potenciaba unha modernización cultural (Movida Madrileña e sucursais) que renovase a imaxe dun país moi atrasado en comparación co seu contorno. Este Estado do benestar tardío sería financiado en boa parte con cartos alemáns (aquí arrincaría a famosa financiarización da economía española que agora fixo augas) e combinaría o intervencionismo keynesián con políticas liberais tendentes tanto a desmantelar a industria pública (pensemos nas sucesivas reconversións que viviron os estaleiros galegos) como a vender aquela a prezo de saldo á empresa privada (pensemos en Repsol ou Telefónica).
Se os anos oitenta viron como o goberno Thatcher conseguía dobregar aos díscolos sindicatos mineiros propiciando así o lento devalar das organizacións obreiras británicas que desembocará, pasado o tempo, no desmantelamento ideolóxico do laborismo e na asunción das teses socio-liberais por parte do New Labour de Blair e a súa Terceira Vía, a proximidade no tempo da ditadura fixo que o combate ás organizacións sindicais no Estado Español non se producise tanto pola vía da confrontación e deslexitimación social como pola vía da cooptación e a suxeición económica. A paz social no Estado pos-franquista propiciou un crecemento económico que mesmo fixo falar do milagre español. A contrapartida a esta amnesia colectiva sería a destrucción do sector primario (que no caso galego é exterminio), a progresiva precarización do mercado de traballo a través das sucesivas reformas laborais do PSOE, a polarización das rendas e a emerxencia da figura dos novos millonarios españois, a transformación da economía industrial en economía de servizos e de especulación inmobiliaria así como a transformación de España, sobre todo coa adopción do euro, nun mercado comprador dos produtos fabricados nos países industriais da UE, especialmente Alemaña.
A victoria por maioría simple de José María Aznar o ano 1996 e a súa posterior maioría absoluta o 2000 marcan un punto de inflexión importante no que respecta aos cambios sociolóxicos do Estado Español. Que un representante do franquismo ideolóxico e detractor confeso da constitución de 1978 chegase a ser presidente do goberno indicaba que o proceso de amnesia colectiva iniciado tras a morte de Franco estaba a dar os seus froitos. A posterior implicación de España na guerra de Iraq e Afganistán, así como o feito de ser Madrid o escenario dun atentado do novo terrorismo global evidenciaba que o Estado Español estaba a deixar de ser un país periférico para pasar a se sincronizar perfectamente co resto de países do centro do sistema. É a partir deste cambio sociolóxico que hai que ler a recente sentenza do Tribunal Constitucional a respecto do Estatut de Cataluña, sentenza que impide seguir co proceso descentralizador iniciado en 1978, así como o regreso a concepcións unitaristas do Estado. Se cadra é tamén por causa desa consciencia da Transición ter rematado que se produciu agora o anuncio de alto o fogo definitivo por parte de ETA (o que quedaba, canda o resto da esquerda abertzale, de irredentismo rupturista organizado).
Se a socialdemocracia española nacera xa homologada ao social-liberalismo europeo, o legado de Aznar consistirá en homologar á dereita española coas dereitas do resto de Europa e dos EEUU. A partir dos gobernos de Aznar o proceso de desmantelamento ideolóxico da sociedade española será brutal. O culto ao diñeiro fácil froito da especulación e a sobredose de banalidade e estupidez televisiva transformarán aos pobos do Estado nun bloque homoxéneo de traballadores precarios durante as longas xornadas laborais e de consumidores compulsivos durante o resto do tempo. É neste panorama individualista e hipercompetitivo que o programa cultural da dereita campará ás súas anchas. O mesmo que o resto das sociedades Europeas, desde mediados dos anos 90 a sociedade española parece terse escorado en bloque a posicións reaccionarias. Medios de comunicación e comportamentos sociais retroalimentaranse para que o sentido común se sitúe un pouco máis á dereita no abano ideolóxico.
Será agora —cando a sociedade e as súas elites estean totalmente homologadas ao resto de Europa e aos EEUU— que aparecerán entre nós as mesmas estratexias e discursos que sempre vimos funcionar fóra. Do individualismo furibundo de raigaña angloamericana que inspira as leis educativas feijonitas ao ataque frontal aos sindicatos co gallo da folga xeral do pasado mércores por parte dos mass media, asistimos a unha tentativa de dar o golpe de graza ao que queda de Estado de benestar e de eliminar toda pegada de dereitos colectivos nas institucións. Desde o social-liberalismo á ultradereita a axenda semella clara: lonxe de mudar unhas políticas que privilexiaron a acumulación de capital especulativo en detrimento do investimento na economía produtiva, trátase de poder seguir bombeando diñeiro da base da sociedade á elite. Se polo camiño é necesario destruír os servizos públicos, o sistema de protección laboral ou mesmo o que queda de democracia, farase. Neste sentido, se Latinoamérica nos ensina que as poboacións sometidas á despiadada lóxica neoliberal acaban por refugaren do capitalismo e por se arrimaren a quen lle presente unha alternativa económica máis solidaria (a demonización do chavismo ou o golpe de estado en Honduras e en Ecuador só pretenden evitar que esas alternativas coallen), China nos ensina que o ultracapitalismo sen democracia non só é perfectamente viable senón que mesmo se reproduce a mellor ritmo.
Debullado a grandes rasgos o camiño percorrido ata chegar á situación presente e coa experiencia aínda fresca da folga do pasado 29 de setembro cómpre dicir, a respecto da alta participación de certos sectores sociais na mesma, polo menos tres cousas:
1. Que malia a existencia duns sindicatos cooptados e/ou influíntes unicamente no sector industrial e malia a incapacidade da esquerda para se reorganizar segundo o requiren os tempos, aínda hai unha masa importante de persoas que prefire non empregar mapas alleos para xulgar a realidade e para actuar nela.
2. Que malia a existencia dun número importante de persoas que non queren transitar polas sendas marcadas polo neoliberalismo este non ha mudar un ápice a súa axenda (o día seguinte á folga xeral a axencia Moodys rebaixaba a calificación da débeda española e pouco tempo despois Zapatero anunciaba que non ía retirar a reforma laboral) porque o seu é un proxecto totalitario e antihumano.
3. Como consecuencia dos puntos anteriores é previsible que o capitalismo neoliberal non poida seguir apropiándose do termo democracia coa facilidade con que o facía ata o de agora. Deste xeito, se a política das últimas décadas estivo condicionada pola anestesiante teoría da fin da historia, todo semella indicar que nos vindeiros anos a historia vai facer a súa reentrada baixo a forma do que si debería ser un verdadeiro choque de civilizacións. Isto é: democracia (e solidariedade) ou barbarie.

Hoxe pechamos

2010-09-29T00:30:00.004+02:00

Chicago Boys revisited

2010-09-23T01:38:00.017+02:00

A doutrina do shock de Naomi Klein mostra pormenorizadamente a expansión polo globo todo da lóxica neoliberal e o seu apetito insaciable por penetrar en cada recanto non mercantilizado da vida económica. A tese de Klein é que a tendencia máis vangardista da economía do shock está conseguindo evitar os intervalos de estabilidade e paz que —noutros períodos históricos— se supuñan imprescindibles para calquera tipo de desenvolvemento económico. A economía do shock fai negocio do desastre. Transforma o estado de excepción no seu hábitat preferido. Golpes de estado, guerras, fenómenos metereolóxicos adversos, atentados terroristas... Calquera episodio catastrófico vólvese o escenario ideal para este asoballante sector económico baseado na industria da guerra, da reconstrución e do expolio.
As orixes deste capitalismo do desastre hai que buscalos no Chile de Pinochet, lugar no que as teses de Milton Friedman —o responsable intelectual destes «xenocidios económicos»— foron levados á práctica a través do grupo de estudantes chilenos da universidade de Chicago —casa matriz do pensamento friedmanita— que, co tempo, haberían ocupar destacados postos no goberno do ditador. Tras o golpe de estado e ante o aboiar das primeiras consecuencias das políticas laissez-faire, Orlando Letelier, embaixador nos EEUU do derrocado goberno de Allende, escribía para o semanario The Nation un extenso artigo titulado Os Chicago Boys en Chile. No mesmo destapaba —o artigo habería costarlle a vida, un mes despois de escrito o seu coche estouraba nas rúas de Washington— os perniciosos efectos a longo prazo dunha violencia económica que pasaba desapercibida baixo a máis explícita violencia militar. Klein transcribe varias citas deste artigo de Letelier, porén, para lelo enteiro cómpre procuralo en internet.
Aproveitando que hoxe o presidente Zapatero andou por Wall Street rendendo contas a quen realmente manda, aproveitando, así mesmo, que os galegos/as gozamos desde hai un ano e pico dun goberno organizado en comando para desmantelar toda institución pública que se poña por diante e aproveitando tamén que en breve terá lugar unha folga xeral convocada tarde mal e arrastro por uns sindicatos cómplices co bipartito reinante, comparto algúns parágrafos que parecen corroborar —á vista das enormes similitudes entre as medidas económicas implantadas en Chile polos Chicago Boys e as políticas que se levaron a cabo no Estado Español non só nos últimos trinta anos senón tamén no noso presente de crise financeira— o que calquera podería deducir da lectura do libro de canadiana: que a actual crise económica nos países do centro do sistema tamén está a cumplir o papel de evento traumático necesario para impoñer novos recurtes sociais e para privilexiar a colonización por parte do sector privado do que queda de sector público e de mecanismos de protección social —especialmente en Europa onde estes son/eran máis fortes .
Sen estar no meu ánimo comparar as prácticas represoras dos gobernos europeos coa cruel ditadura pinochetista (polo de agora aquí as cousas fanse "doutra maneira"), si parece evidente que a falta de transparencia e debate sobre as chamadas políticas de austeridade, sobre a precarización do mercado de traballo, sobre o aumento do paro, sobre a quen beneficiará a reforma laboral, sobre o finanzamento con cartos públicos aos "grandes de máis para caer", sobre a concentradora e privatizadora Lei de caixas ou sobre o sospeitoso consenso xeral despregado arredor destes temas nos medios de comunicación, permiten temer (porque non vai traer consigo nada bo) unha abafante expansión do pensamento único.
Vaiamos, logo, co que escribía Orlando Letelier en 1976:

«Pero a clave da receita de Friedman, como a Junta [referencia á Junta Militar que gobernaba Chile tras o golpe de estado] nunca deixa de enfatizar é o control da inflacción. Debería, dacordo coa Junta, unir os "vigorosos esforzos de todos os chilenos". O profesor [da universidade de Chicago] Harberger declarou categoricamente en abril de 1975: "non podo ver ningunha excusa para non deter a inflacción: as súas orixes son ben coñecidas; os déficits fiscais e a expansión monetaria deben terminar. Sei que me preguntarán sobre o desemprego; se os déficits fiscais fosen reducidos á metade, aínda así a taxa de desemprego non aumentaría máis ca un 1%". Dacordo coas cifras oficiais da Junta, entre abril e decembro de 1975, o déficit fiscal reduciuse en aproximadamente o 50% recomendado por Harberger. No mesmo período, o desemprego subiu seis veces máis do que predeciu. O remedio que continúa recomendando consiste en reducir o gasto fiscal que reducirá o circulante. Isto significará unha contracción na demanda, que á súa vez provocará unha reducción xeral de prezos. Así a inflacción sería derrotada. O profesor Harberger non di explicitamente quen tería que disminuír o seu nivel de vida para soportar os costos da curación [...] Os seguidores da Escola de Chicago parecen esquecer, por exemplo, que a estrutura monopólica da economía chilena permite ás firmas dominantes manteren os prezos fronte unha demanda en decadencia. Esquecen tamén o rol que as así chamadas expectativas inflaccionarias xogan en xerar alzas de prezos.»

«Pasaron tres anos desde que o experimento comezou en Chile e existe suficiente información dispoñible para concluír que os discípulos chilenos de Friedman fracasaron —polo menos nos seus obxectivos explícitos e mensurables— e particularmente nas súas tentativas de controlar a inflacción. Pero tiveron éxito, polo menos temporalmente, no seu propósito máis xeral: asegurar o poder político e económico a unha pequena clase dominante mediante unha trasnferencia masiva de riqueza das clases baixas e medias a un selecto grupo de monopolistas e especuladores financeiros.»

«Aínda que as políticas económicas afectaron con maior impiedade ás clases traballadoras, a debacle xeral afectou tamén ás clases medias. Ao mesmo tempo, empresas nacionais de tamaño mediano viron destruídas as súas expectativas pola reducción da demanda e foron absorvidas e destruídas polos monopolios contra os cales se supuña debían competir. Debido ao colapso da industria automobilística, centos de comercios e de pequenas industrias que actuaban como subcontratistas quebraron. Tres importantes firmas textiles traballan só tres días á semana; varias compañías produtoras de zapatos tiveron que pechar. Un dos principais produtores de bens duradoiros de consumo declarou recentemente a súa quebra. Enfrontando esa situación, Raúl Sahli, o novo presidente da asociación dos industriais chilenos e el persoalmente ligado aos grandes monopolios, declarou a comezos deste ano: "a economía social de mercado debería ser aplicada en toda a súa extensión. Se hai industriales que se queixan por iso que vaian para o inferno. Non os defenderei".»

«A natureza da receita económica e os seus resultados poden ser moi vividamente establecidos observando o padrón da distribución do ingreso. En 1972, durante o goberno da Unidade Popular, os empregados e obreiros recibiron o 62,9% do total do ingreso nacional; 37,1% foi para o sector propietario. En 1974 a participación dos asalariados fora reducida ao 38,2%, mentres que a participación da propiedade aumentara ao 61,8%. [...] Isto significa que durante os últimos tres anos, varios miles de millóns de dólares foron sacados dos petos dos asalariados e colocados nos dos capitalistas e latifundistas.»

«As políticas económicas da Junta chilena e os seus resultados deben ser colocadas no contexto dun amplo proceso contrarrevolucionario que persegue restituír a unha pequena minoría o control económico, social e político que perdeu gradualmente durante os últimos trinta anos.»

«Represión para as maiorías e "liberdade económica" para pequenos grupos privilexiados son en Chile dúas caras da mesma moeda.»

No mesmo libro de Naomi Klein —e no mesmo capítulo sobre o caso chileno— a autora cita algunha pasaxe das dúas cartas abertas que Andre Gunder Frank —alumno desenganado da Escola de Chicago e posteriormente creador, canda outros, da teoría do sistema-mundo— dirixiu a Milton Friedman e máis a Arnold Harberger. Da segunda das cartas escritas no ano 1976 (dispoñible tamén en internet) extraio algúns parágrafos igualmente pertinentes. Varios dos temas desenvolvidos por Frank coínciden cos de Letelier, porén, outros como a observación de movementos contrarios ás políticas neoliberais na pequena burguesía nacional ideoloxicamente fascista resultan especialmente esclarecedores hoxe que tanto Europa (Lepenismo, auxe de partidos neofascistas en Holanda ou Suecia, persecución étnica en Francia ou Alemaña, berlusconismo, etc.) como os EEUU (Tea Party, Lei antiinmigración de Arizona, etc.) parecen revivir experiencias nas que o descontento co sistema económico se canalizaba erroneamente a través do racismo e a xenofobia.
Velaí vai, logo, o que dicía daquela Gunder Frank:

«Un mercado libre de capitais que, ademais de concentrar o capital nos conglomerados crea, así mesmo, os seus propios instrumentos financeiros por riba e á marxe do control e incluso da contabilidade do Estado, ao mesmo tempo, incrementa a cantidade de medios monetarios de pago e a súa velocidade de circulación. Estas dúas "liberdades" [á vista do que sucedeu con certas palabras pasado o tempo, Frank fai un uso especialmente agudo das comiñas] xeran unha inflacción galopante cuxas consecuencias e efectos previstos son tamén con toda seguridade transvasar a renda e a riqueza do traballo ao capital e do pequeno ao gran capital.»

«Nunha palabra, reducir drasticamente os salarios reais coa estrataxema de situar os prezos e non os salarios a niveis "mundiais". Ao mesmo tempo, o Estado se desposúe a si mesmo das empresas do sector público a prezos de quebra en favor do capital chileno e en especial do gran capital estranxeiro. E isto faino [...] con empresas que foron financiadas con inversión públicas durante máis dunha xeración.»

«Bloquea non só os salarios senón tamén o emprego e o gasto público e convirte a maior parte do sistema máis avanzado de Seguridade Social e Saúde pública de América Latina nunha xungla privada de negocios "pague vostede como poida e como lle saia". No sector "exterior", devalúa repetidamente, reduce aranceles e outras restriccións á importación, amplía toda clase de favorecementos ao capital exranxeiro...»

«Pero este incremento de exportacións é tamén o resultado e o reflexo de negar estas manufacturas ao consumidor chileno, cuxos ingresos e poder de compra foron reducidos tan drasticamente, e de negarllo tamén como imputs á industria chilena, para cuxa produción foi eliminada a demanda doméstica de modo que está obrigada a exportar a súa produción.»

«Os fascistas Pablo Rodríguez Grez líder da organización fascista Patria y libertad e terrorista contra o presidente Allende e Orlando Sáenz, antigo presidente da Sociedad de Fomento Fabril, provocaron unha corrente constante de crítica da política económica da Chicago-Junta desde hai aproximadamente un ano, argumentando en defensa do mediano e pequeno capital.»

«Estes cabaleiros e os seus portavoces políticos e ideolóxicos poden ter prestado o seu pleno apoio á política da Chicago-Junta mentres o seu xenocidio económico cortaba "simplemente" os salarios dos seus traballadores pola metade cunha baioneta, pero foron perdendo progresivamente o seu entusiasmo cando a continuación e pola intensificación desa mesma política co tratamento de choque danaba as gorxas dos seus propios negocios ou polo menos as súas arterias industriais, ben directamente mediante a baixa do poder de compra ben indirectamente cortadas polas mesmas baionetas.»

«Un tratameno de choque que reducira o gasto público un 25% máis dun golpe seco, de modo que reducira os soldos aínda máis drasticamente, emparellado ca súa expectativa de incremento de desemprego; e como un "antídoto" para "manexar" ao paciente no seu anticipado estado de conmoción, a Junta [dedicábase a fomentar] un desemprego "mínimo" de "emerxencia" polo Estado e os Municipios sen a seguridade nin os bonos do ordinario emprego público e en "crear" "novos" postos de traballo nas empresas privadas, permitíndolles non pagar as cuotas normais da Seguridade Social e ofrecéndolles outros subsidios. O resultado foi naturalmente que as axencias públicas, os Municipios e os empresarios botaron á rúa progresivamente aos seus antigos empregados, quen tiñan dereito a certos bonos, Seguridade Social, servizos de sanidade, etc.; e os reemprazaron parcialmente con "novos" empregados que frecuentemente eran as mesmas persoas, facían o mesmo traballo aínda que, iso si, se lles pagaba menos e os seus beneficios sociais ficaran disminuídos.»

«Así, este "antídoto" serve realmente para fortalecer [...] a sobreexplotación do traballo.»

Medios de comunicación/ Medos e comunicación (e III)

2010-09-12T19:17:00.010+02:00

Se para vós o voso tempo é algo que paga a pena
entón é mellor que comecedes a nadar
ou vos afundiredes coma unha pedra
Porque os tempos están a mudar

Bob Dylan

No libro Uma sociedade à deriva. Entrevistas e debates, 1974-1997, leo a seguinte afirmación de Cornelius Castoriadis:

«A posição en questao da instituição da sociedade, da representação do mundo e das significações imaginárias sociais que ela veicula equivale à criação daquilo a que chamamos democracia e filosofia.»

Afirmación da que se poden inferir dúas cousas: a primeira é que todas as sociedades do mundo tecnoloxicamente desenvolvido, sociedades nas que a inmensa maioría das súas institucións (políticas, empresariais, eclesiásticas, mediáticas, etc.) reproducen en toda a parte e sen oposición creible un único discurso, unha única representación do mundo, non se poden chamar sociedades democráticas. A segunda di que ante a evidente incapacidade das institucións creadas por aqueles que pretenden rematar con esta situación (partidos, sindicatos, medios alternativos, etc.) para espallaren con eficacia un discurso, e unhas prácticas asociadas a ese discurso, distinto ao hexemónico e susceptible de ser el mesmo hexemónico, semella urxente a invención de novas institucións —novas formas de organización que promovan novas significacións e novas prácticas— para levar a bo porto as ideas democráticas. Afirma tamén Castoriadis:

«A partir desta ruptura com a clausura absoluta que até então prevalecia, surge uma sociedade que contém os germes da autonomia, a saber, de uma auto-instituição explícita da sociedade. E iso caminha a par da criação de indivíduos capazes também de uma certa autonomia, quer dizer de porem en questão a lei social, mas ao mesmo tempo, também, de se porem en questão a si proprios, de porem en questão as suas propias normas. Esta posição en questao faz-se através de uma luta com e contra a velha ordem, a ordem heterónoma.»

Así, nesta loita de interpretacións e significacións o obxectivo de toda sociedade e de todo individuo debería ser o de acceder ao máximo grao de autonomía, isto é, á maior capacidade de creación de institucións dedicadas a promover comportamentos e valores autofundados e decididos por esa sociedade. Todo o que non sexa isto vai conducir á asunción pasiva e acrítica das interpretacións heterónomas vindas do pasado, do costume ou, engado eu, dun sistema mediático-cultural non controlado polo conxunto da sociedade e ás ordes de determinados intereses económicos. Este problema ven dado, na actualidade, pola penetración total, e sen apenas freos, do discurso dominante en todos os espazos da vida, fenómeno que non só está pechando a difusión e o crecemento do discurso autónomo senón que mesmo está a impedir a pura existencia de individuos autónomos.
Se transladamos todas estas reflexións ao caso galego, os conceptos de autonomía e heteronomía reduplican a súa potencia, toda vez que no noso país asistimos, por unha banda, a unha imposición de significados por parte dun sector da sociedade galega sobre o outro e, por outra banda, á imposición dunha representación do mundo que aliena á sociedade galega —tamén a boa parte das súas clases dirixentes— no seu conxunto; para decatármonos do que supón non poder facer fronte ás significacións dominantes, pensemos no baleiramento e o reenchemento de contido que se lle ten dado desde hai poucos anos á palabra liberdade. Así, a nosa necesidade do que me atreverei a definir —se cadra cun bocado de redundancia— como autodeterminación interpretativa (paso imprescindible para calquera tipo de autoderminación política) é aínda máis acuciante.
A desaparición, nos últimos tempos, de varios medios de comunicación (Vieiros, Chuza, ANT, A Peneira) que non só informaban en galego senón que procuraban informar cunha visión galega é unha nova, tanto máis grave, canto que mesmo existindo eses medios a súa capacidade para interviren na configuración da realidade fóra do "noso mundo" era limitada; como ben se puido comprobar nas últimas eleccións autonómicas cando a artillaría pesada do sistema de medios da dereita gañou a batalla para o Partido Popular. A incapacidade do nacionalismo galego (ao que eu preferiría chamar esquerda soberanista galega) para manter eses medios de comunicación (sen negar o que hai de erros propios na estratexia dalgúns deses medios) así como a incapacidade non só de crear outros medios de comunicación capaces de transcender a lóxica dos dous mundos retratada por X.M Beiras, senón tamén, e sobre todo, de arriscarse a aplicar novas formas de organización e socialización nas que a difusión de ideas e a imbricación na vida cotiá da xente e no seu comportamento diario puidesen reprimir a uniformización ideolóxica é de igual calado histórico que outras incapacidades do pasado. Así, se por causa da autodisolución do Partido Galeguista nos anos cincuenta achacable á cegueira dun grupo de persoas que non puideron ou non quixeron ver a importancia de non rachar a continuidade histórica coa organización que impulsara o Estatuto de 1936, o conxunto do proxecto autodeterminista galego encarou a chamada Transición cunha debilidade que aínda hoxe pagamos —e aquí tamén hai un fracaso histórico directamente imputable aos que pensaron e aínda pensan que o galeguismo (da economía de esquerdas mellor nin falar) se pode desenvolver politicamente no seo de forzas de obediencia estatal—, a cegueira daqueles que, hoxe en día, seguen a pensar en modos de organización e en visións da sociedade que nada teñen que ver coa realidade, cometerán un erro de consecuencias históricas moito máis importantes que o erro do piñeirismo.
Dito isto, cómpre tamén repartir responsabilidades. Pois se os que vemos insuficientes e anquilosadas as formas de organización política do nacionalismo galego soubesemos exactamente como solventalas, xa o teriamos feito.
Os problemas do nacionalismo galego non son diferentes dos da esquerda en todo o mundo. A sensación de que as ferramentas dispoñibles ata o de agora semellan xoguetes de plástico en comparación cos xigantescos engranaxes invisibles que parecen mover a maquinaria social é compartida. Porén, dado o grave do panorama, deixarse levar pola inercia ou pola comodidade que supón non remover as estruturas herdadas (e isto só pode levarse a cabo por medio dun replantexamento global das ferramentas organizativas creadas) pode significar a morte, por pura inanición, do proxecto todo.
Tanto para a esquerda internacional como para a súa expresión na Galiza a posibilidade de que desapareza un tipo de ser humano que sabía discernir porque xulgaba o mundo a partir dos pensamentos que xeraba a súa propia experiencia inmediata estase a converter nunha hipótese plausible. A formalización final disto último terá como consecuencia, para as clases populares galegas, a condena á resignación de ver como as súas prácticas culturais son baleiradas de contido e vendidas co atuendo do pintoresquismo no mercado turístico global ou, o que é case que o mesmo, a asistir á súa progresiva erosión ata o exterminio en favor do sincretismo banal e alienante da cultura global de masas. Ademais, por suposto, de que en paralelo a toda esta desposesión na esfera cultural continuará a desposesión na esfera económica.
Polo tanto, nestes momentos, a pregunta pertinente para a esquerda nacionalista galega xa non é se hai que facer algo. A pregunta é que e como podemos facer, cara onde debemos mudar para convencer á xente de que mellor que seren meros espectadores pasivos de eventos supostamente globais o é seren protagonistas activos de eventos locais; ou, por pólo nas palabras de Guerra da Cal, como conseguirmos que os habitantes do noso país prefiran ser galegos de primeira que españois (ou súbditos de Disneylandia) de cuarta clase.
Pór as nosas enerxías en desvelar a existencia da caverna (alguén falou acertadamente da caverna mediática) e en revelar o carácter ficticio da súas sombras, baixar á area da interpretación e da difusión das ideas, contribuír á descolonización mental, conseguir penetrar na vida emocional e cotiá da xente, revalorizar a experiencia directa como criterio para o xuizo e a acción... todos estes —e ben seguro que moitos outros imaxinados pola nosa intelixencia colectiva— son camiños que haberá que percorrer o día en que, ben por madureza e responsabilidade, ou ben por mor dos sucesivos e previsibles fracasos electorais, se encete a refundación que, inevitablemente, se há levar a cabo.

Medios de comunicación/Medos e comunicación (II)

2010-09-09T23:24:00.012+02:00

A verdade é o que resiste ao test da experiencia

Albert Einstein

Jameson consideraba —o seu libro é de 1984— que a literatura de evasión do tipo «paranoia tecnolóxica» ou de complexas tramas de espionaxe podían significar un «intento defectuoso de concebir a totalidade imposible do sistema». Se cadra, boa parte das obras cinematográficas ou literarias actuais que versan sobre grandes catástrofes apocalípticas ou aquelas que mesturan o enrevesado da trama policiaca co irracional dos misterios relixiosos medievais poden encarnar a mesma sublimación artística desa incapacidade para concebir coma un todo coherente un sistema económico incontrolado baseado no movemento ameazador e caótico de capitais arredor do globo. Porén, penso que, pasado o tempo desde a escrita de Jameson, hai outras obras que recollen mellor este desamparo do home ante unha realidade fuxidía. Tanto a pioneira Network (Sidney Lumet, 1976) coma O Show de Truman (Peter Weir, 1998) expresaban explicitamente a mesma cousa que haberían mostrar filmes posteriores de xeito menos evidente —p.e. O sexto sentido (M. Night Shyamalan, 1999) ou Os outros (Alejandro Amenabar, 2001): a insoportable levidade do real. Nun presente no que o mediático colonizou a vida toda, resulta xa imposible discernir que é auténtico e que simple simulacro, velaquí parte do sublime-terrorífico da época. Pero, malia que a interpretación que lle estou a dar a estas obras xa se poida considerar case que un lugar común, un pode percibir, nunha onda posterior de creacións máis expresamente políticas, unha nova tentativa de representar, directamente e sen mistificacións, o todo. Dúas obras do ano 2007 —o libro A doutrina do Shock de Naomi Klein e o documental de Peter Joseph Zeitgeist (que non en van se nomea a través dun termo propio do gran totalizador que foi Hegel)— fálannos sen ambaxes dun poder nu que utiliza os medios de comunicación e o sistema de produción cultural para manter ben acolchada a gran burbulla de algodón que nos impide comprender o sentido auténtico das súas puntuais descargas de violencia. Cando un se asoma a este tipo de obras (poderíase citar tamén o filme de 1992 dirixido por Mark Achbar e Peter Wintonick, Manufacturing consent. Noam Chomsky and the media ou a fita do 2007 War on democracy de John Pilger), ou a outras máis académicas como as da escola da Teoría do Sistema-mundo (unha proposta de totalización a partir da teoría de sistemas e da análise de períodos históricos longos) de Wallerstein e Arrighi, nota que algo semellante a un calafrío lle percorre o corpo. Sinte un entón o mesmo que sentiría un arqueólogo pronto a descifrar un novo alfabeto que puxese coas pernas para arriba a disposición cronóloxica e espacial de toda a historia antiga. Este intre de encaramento cunha narración dos feitos que mostra como de bestialmente pragmáticos se comportan aqueles que mandan, este rasgar a burbulla de algodón tecida polos medios de comunicación para contemplar directamente a sordidez bruta do poder é semellante ao que en termos kantianos suporía pasar do mundo dos fenómenos ao mundo do noúmeno. É nesta aproximación á contemplación da cousa en si —da Idea platónica, por volver coa metáfora que xa empreguei— que somos máis conscientes dese sublime do que nos fala Jameson. É esta condición desestabilizadora da verdade a que provoca que nos sexa tan difícil, ás veces, abandonar as vellas ficcións creadas para nós polo conxunto do sistema mediático-cultural. Agora ben, cómpre ter algo en conta. Desde o momento en que vemos (ou pensamos que vemos) o noúmeno-sublime este perde automaticamente a súa condición de tal para se converter nun simple fenómeno máis. É dicir, pasado o momento de medo inicial e de abrumadora impotencia que sentimos ao coñecer a verdade das cousas, unha vez conseguimos afacernos á lóxica deste imperio da pura vontade de poder e comezamos a bosquexar unha representación acaída do todo sistémico este perde un pouco do seu poder e nós empoderámonos. Un vello truco para se enfrontar a persoas ante as que nos sentimos abouxados e inseguros é imaxinalas en roupa interior ou facendo as súas necesidades (como non rir da patética figura de Paul Wolfowitz, ex-presidente do Banco Mundial, cos seus calcetíns cheos de buracos?), en seguida, toda aquela aura que posuían parece esvaecerse ante os nosos ollos. O mesmo sucede cando atravesamos o filtro mediático —cando, por seguir con Kant, aceptamos a invitación do sapere aude— e fitamos directamente as miserias do poder. Por non se trataren máis que de persoas de carne e óso a súa exposición directa aos nosos ollos provoca que todo rastro de sublimidade comece a desaparecer, e con el, lentamente, o medo.
Cando Jameson di:

«Pero se o posmodernismo é un fenómeno histórico, todo intento de dar conta del en termos de xuizo moral ou moralizante debe identificarse en última instancia coma erro categorial. E todo iso resulta máis palmario se nos preguntamos polo estatuto do moralista e do crítico da cultura: o primeiro, como todos nós, está tan profundamente inmerso no espazo posmoderno, tan intrínsecamente afectado e infectado polas súas categorías, que xa non pode permitirse o luxo da crítica ideolóxica á antiga, a indignada denuncia moral do outro.»

está seguindo ao Marx que se preocupaba por comprender o funcionamento do capitalismo para o poder superar, ou ao Lenin que organizou a ferramenta do partido inspirándose nunha institución tan capitalista como a fábrica. Aceptar que vivimos nunha época na que o control sobre o ámbito ideolóxico-cultural ten unha grande importancia non equivale a aceptar que a realidade se reduce ás súas interpretacións e que estas gozan da mesma validez; antes ben, supón entender —e non limitarse a xulgar moralmente— que este é o estado de cousas actual para saber adaptarmos, á realidade, a estratexia que pretenda transformala. A este respecto, e por aclarar un pouco isto, pode servir como metáfora a cuestión das distintas proxeccións que existen para representar o mapa da terra. Así, tanto a proxección de Mercator como a de Peters son dúas maneiras de representar unha totalidade (o mundo) que escapa a toda representación —en primeiro lugar porque é imposible representar exactamente algo tan grande coma o mundo (salvo naquel mapa do conto, penso que de Borges, que medía o mesmo que o propio mundo), en segundo lugar porque é imposible representar o espazo curvo no plano. Ambas proxeccións, polo tanto, equivalen, no ámbito da cartografía, ás distintas explicacións ideolóxicas da realidade social. Malia que ambas fracasasen, finalmente, á hora de representar con fidelidade absoluta o todo, polo menos si resulta posible intuír, mediante a praxe, cal das dúas nos dá unha idea máis cabal do mundo real e cal era unha visión que só interesaba ao colonizador (mental ou xeográfico). Mercator sería ao ámbito dos mapas o que a ideoloxía hexemónica sería ao marco da loita ideolóxica. Engadir, ao fío disto, que en realidade mapas e ideoloxía sempre se presentan como realidades trenzadas. Pensemos senón na función que desempeñaba o mapa de Domingo Fontán en Arredor de si. En si mesmo, aquel obxecto era a representación do país físico creada por Fontán pero para o moribundo tío de Andrián Solovio representaba tamén a idea de país polo que se debía loitar.
A esfera en que se produce todo este combate entre interpretacións é a esfera da comunicación. E por paradoxal que poida parecer, nese ámbito do ideolóxico-cultural deberían recaer boa parte dos esforzos daqueles que pretenden incidir na realidade, sexan estes individuos illados ou colectivos organizados. Asumir isto non implica, nen moito menos, que se deba abandoar a política nas institucións ou o sindicalismo nos centros de traballo, só implica que tamén esas organizacións deberían de se adaptar a uns tempos nos que a lóxica leninista resulta ineficaz e nos que apelar en abstracto á consciencia do pobo resulta máis e máis absurdo, toda vez que por mor do irresistible ascenso da colonización mental estamos a ficar, literalmente, sen pobo.

Medios de comunicación/Medos e comunicación (I)

2010-09-08T16:25:00.008+02:00

Alá onde o mundo real se transforma en simples imaxes,
as simples imaxes convértense en seres reais,
e en eficaces motivacións dun comportamento hipnótico.

Guy Debord.

En O posmodernismo ou a lóxica cultural do capitalismo avanzado Fredric Jameson ocúpase da noción do sublime. Para iso retoma a visión que da mesma tiña Edmund Burke: «una experiencia próxima ao terror, [...] o enxergar, á vez con abraio e con espanto, o resplandor fugaz dalgo cuxa enormidade sobrepasa toda vida humana». Mais á hora de analizar onde se atopa o sublime na sociedade actual, Jameson di que xa non debemos procurar ese «outro» na natureza («no momento en que a propia natureza está chegando ao seu ocaso radical») senón noutro lugar que el non identifica tanto coa tecnoloxía en xeral como coa tecnoloxía concreta desenvolvida polo ser humano contemporáneo, isto é, «co ordenador cuxo caparazón externo carece de potencia emblemática ou visual, ou incluso coas cubertas dos diferentes media como ese servizo doméstico que chamamos televisión, desarticulado e implosivo, que transporta consigo a superficie plana das súas imaxes». Jameson, apoiándose no paso-máis-alá-de-Burke dado polo Kant que problematiza a representación do sublime («que o obxecto do sublime xa non sexa cuestión da mera potencia e da inconmesurabilidade física do organismo humano e a natureza, senón tamén dos límites da figuración e da incapacidade do espírito humano para representar a inmensidade de tales forzas») entende que a nosa incapacidade para representármonos unha «inmensa rede informática e comunicacional» é, en realidade, o síntoma dunha incapacidade máis profunda, a de comprender «todo o sistema mundial do capitalismo multinacional dos nosos días», e engade: «a tecnoloxía da nosa sociedade contemporánea non é fascinante e hipnótica polo seu propio poder, senón a causa de que parece ofrecernos un esquema de representación privilexiado á hora de captar esa rede de poder e control que resulta case imposible de concibir para o noso entendemento e a nosa imaxinación.»
Contrasta esta incapacidade para representármonos o tecnolóxico-actual coa apropiación artística do teconolóxico-industrial por parte da Vangarda do século XX. Como recorda Jameson, en Duchamp, Leger, os futuristas, os construtivistas, etc. a máquina ocupa un lugar preferente. Claro que era aquela unha estética do mecánico na que a máquina non se podía dividir entre forma e contido, senón que constituía un todo único e productivo; algo ben diferente da máquina-interfaz actual na que unha forma pobre e minúscula é mero soporte dun contido ilimitado e inapreixable. Este carácter máis reproductivo que productivo da máquina actual causa que a súa tentativa de representación non deixe de se enlear nun bucle: o da reprodución do acto de reprodución (p.e. a estética propia da TV dos nosos días na que a cámara que emite non só non oculta senón que mostra a propósito o resto das cámaras do plató). Así, partindo das dúas incapacidades expostas por Jameson —incapacidade de representar o tecnolóxico como síntoma de incapacidade para representármonos o sistémico—, se cadra, podemos inferir unha terceira: a incapacidade para superar o resistencialismo ou, o que é o mesmo, a incapacidade para articular unha contrahexemonía eficaz ao estado de cousas.
Se no capitalismo industrial do século XIX e parte do XX a maquinaria mecánica constituía a icona central presente en todos os aspectos da vida, non parece estraño que Lenin se inspirase na figura da fábrica —á súa vez lugar central daquela sociedade industrial— para organizar a ferramenta contrahexemónica. Así, escribe Lenin:

«Bótame en cara que eu imaxine o partido "como unha enorme fábrica" con un director, o Comité Central, á súa fronte. Precisamente o marxismo, como ideoloxía do proletariado instruído polo capitalismo, ensinou e ensina aos intelectuais vacilantes a diferenza que existe entre o factor de explotación da fábrica (disciplina fundada no medo á morte por fame) e o seu factor organizador (disciplina fundada no traballo común, unificado polas condicións en que se realiza a produción altamente desenvolvida desde o punto de vista técnico).» [Citado en Negri, A.: A fábrica da estratexia. 33 leccións sobre Lenin. p. 44-45].

Se seguimos as teses de Jameson, esta clarividencia de Lenin á hora de argallar a resistencia e a contrahexemonía virían dadas pola transparencia e a fácil comprensión (real ou imaxinada) da tecnoloxía industrial o cal, á súa vez, era síntoma dunha boa comprensión (tamén real ou imaxinada) do sistema económico da época. Así mesmo, a presenza máis ou menos inconsciente deste universo mecánico parece coíncidir co leit motiv rector do leninismo segundo o cal unhas masas disciplinadas e organizadas por uns directores infalibles (o Comité Central) podían vencer batendo —coma un inmenso martelo hidráulico— no momento axeitado e dunha vez para sempre ás portas do tamén moi concreto e ben definido iunque que era o Pazo de Inverno.
Coma un feble eco actual daquela realidade sólida que constituía a fábrica leninista escribía Andrés Figueroa Cornejo sobre os mineiros atrapados en Chile:

«Que ninguén se preste a engano. A nova feliz da supervivencia dos mineiros no xacemento San José débese á pericia, tradición, experiencia e fortaleza dos propios traballadores.» «Non hai que perder a búsola —engadía— incluso no medio do máis extraordinario despregue mediático que procura pór ao goberno e aos seus persoeiros como protagonistas dunha xesta propia dos mineros.»

Quería alertar o autor contra a manipulación mediática do acontecemento e reivindicar, o mesmo que Lenin, o factor organizativo da fábrica. Porén, malia a súa boa intención, o desesperado das súas propias palabras parecía constatar a historia dun fracaso xa consumado. Máis desenganado se mostraba Paul Walder cando, a propósito do mesmo asunto, escribía:

«Na ausencia dos malogrados protagonistas e na patética carencia de interlocutores válidos da súa actividade, gremio ou clase, foi o goberno quen lles arrebatou o protagonismo. Nin eles, nin os perdidos sindicatos, nin os familiares (máis sacrificados que as propias víctimas) puideron instalarse como representantes ou vicarios dos 33 mineiros. Esta ausencia, esta debilidade, esta incapacidade de falar e actuar entregoulle ao goberno non só todas as accións e decisións, senón tamén as interpretacións e opinións».

E continuaba:

«O primeiro sinal de vida dos mineiros foi entoar a canción nacional de Chile e berrar ¡Ceacheí! Se cadra noutros tempos e condicións outros obreiros terían cantado A Internacional. Esta reclusión, esta escuridade, esta dependencia da superficie é tamén unha representación dunha clase obreira inexistente como tal, que no seu remedo exprésase como simple pobreza, como traballadores vulnerables, fragmentados e mudos. Se cadra noutros tempos un drama desta natureza, cuxas causas son o suficientemente directas, tería estimulado a masivas protestas na rúa. O único que hoxe protesta, nun evidente paternalismo, é o goberno. O empresario Sebastián Piñera, levantado polos medios como a grande figura xusticieira nacional, fará rodar as cabezas daqueles malos empresarios e funcionarios corruptos. Só el decide que facer e como se fai.»

Non sorprende que no artigo de Paul Walder nin se mencione a existencia dos partidos de esquerda. Nunha realidade producida e modificada polos medios de comunicación a capacidade de acción daqueles é ben limitada. A fábrica actual (ou a mina no caso chileno), malia conservar aínda o seu carácter de centro de experiencia directa da explotación, xa non representa o lugar de organización da contrahexemonía. Antes ben, o centro de traballo (e tamén o resto de lugares no que discorre a vida) tense transformado nunha inmensa caverna de Platón, na que homes encadeados son a un tempo vítimas e protagonistas involuntarios dun espectáculo de sombras chinesas, incapaces de contemplaren, por si propios, o mundo das ideas que se agocha detrás.

John Lennon e a ética de Terry Eagleton

2010-09-03T02:36:00.024+02:00

No extenso estudo titulado Os estranxeiros. Por unha ética da solidariedade, Terry Eagleton achégase ao tema da ética a través das tres categorías psicanalíticas lacanianas do Imaxinario, o Simbólico e o Real. O autor relaciona a primeira das categorías cunha ética fundamentada nas impresións que suscitan en nós os suxeitos próximos, trátase dunha ética baseada na identificación imaxinaria co outro cercano, na que «duplicamos no noso interior o que conxeturamos que pensan os demais». A segunda das categorías relaciónaa cunha ética baseada na lei. Unha lei abstracta e igual para todos os suxeitos independentemente da súa proximidade que ten por máximo epígono a lei de Kant expresada segundo a fórmula debes independentemente de que che guste. A terceira das categorías relaciónaa cunha ética do desexo, cuxo máximo expoñente sería a fórmula lacaniana de Kant con Sade: debes porque che gusta. A primeira, dinos Eagleton, pode ser válida para o cercano pero é igualmente creadora de inxustizas con aqueles que, por se atoparen lonxe de nós (sexa no espazo físico ou no social), non conseguen espertar as nosas emocións. A segunda, serve para modular as relacións cos estraños, pero pagando o prezo de converter aos individuos de carne e óso (próximos) en abstraccións (en estraños) sen atender ás especificidades propias de cada individuo. A terceira, pola súa banda, é unha ética que pretende rachar coa alienación e a frialdade provocada polo simbólico a base de se deixar levar, en exclusiva, polo que marca o desexo; pero este tipo de conducta propia da posmodernidade (a ética de Antígona, ou de Raskolnikov) conforma unha ética incompatible coa vertente social do home. Ou como escribe Eagleton:

«Nunha era politicamente desencantada o ético está obrigado a abandonar a polis e a levantar a súa casa noutro lugar: a arte, a fe, a trascendencia, o Outro, o acontecemento, a decisión ou o Real.»

Fronte estas tres éticas e especialmente fronte a derradeira, de gran predicamento na actualidade, Eagleton propón outra baseada na «banalidade da bondade». Unha ética da práctica cotiá «cunha forma de pensar menos celestial», ou na que o celestial baixe á terra —Eagleton non oculta a súa inspiración cristiá— a través da figura do Deus encarnado en home. Unha ética, ocórreseme, que asuma aquilo que con tanta lucidez cantaba John Lennon no seu tema God: «God is a concept by which we measure our pain» [Deus é un concepto polo que medimos a nosa dor] e tamén «I was the dreamweaver, but now I'm reborn. I was the walrus, but now I'm John.» [Era o tecedor de soños pero agora renacín. Era a morsa (en alusión á canción dos Beatles) pero agora son John]. Nas que o ex-Beatle, un Deus farto de ser Deus, parecía reivindicar tamén a súa condición de simple mortal reencarnado. Engadir, en relación con isto, que, malia tratarse dun recurso habitual no mundo da publicidade, non deixa de sorprender que tanto Volkswagen coma Citroen empregasen a John Lennon (entre outras personaxes) como diana do seu discurso desmitificador. Un discurso non tan interesado na desmitificación en si, algo que abordaba o God de John Lennon, como en canalizar esa mistificación das iconas pop cara ao fetiche da mercadoría-coche. Mercadoría, por certo, central para o sistema capitalista.

Pero volvamos con Eagleton:

«O camiño de Aristóteles a unha ética máis sociable pasa por Hegel e Marx. Hegel sitúa os esforzo do individuo por se realizar no contexto do mesmo desexo de parte dos outros, e polo tanto conclúe que nunha orde social xusta cada cal advén á autorrealización a través e en termos da autorrealización dos demais. Os outros pasan a seren o fundamento e condición da construcción da nosa propia individualidade. O desenvolvemento de cada un, como explica Marx, convértese na condición para o desenvolvemento de todos.»

Así e todo, cómpre descubrir onde se atopa o vencello material entre nós e os outros. Se a ética do Imaxinario era unha ética da proximidade, unha ética baseada nas sensacións que nos xera o próximo, a ética do Real é a «ética da humanidade animal, vulnerable, acosada pola morte que compartimos en tanto especie». Polo tanto, estas dúas situaríanse nos dous estremos que van do máis íntimo ao máis xeral. É isto o que leva a Eagleton a ver no corpo o nexo de unión entre o individual e o universal. Así, escribe:

«Atopar a outro en tanto corpos amigables é tan obvio como abstracto. Posto que a carne e o sangue son o que nos constitúe, a universalidade da especie pasa a formar parte do noso alento e a nosa xestualidade.[...] A carne e o sangue son o grao cero da humanidade, a un tempo monstruosa no seu anonimato e o medio para o noso contacto máis querido. O local e o universal non están rifados en última instancia porque o corpo mortal, aflixido, está na raíz de toda cultura.»

E tamén:

«[O corpo] forma parte da nosa condición de criaturas, pero tamén é parte da nosa natureza animal, independentemente do diferentes que sexan eses corpos desde o punto de vista físico ou cultural.»

Esta función á vez particular e universal do corpo, un corpo que é quen finalmente xera a cultura, constitúe o alicerce máis sólido para unha ética que desafíe o relativismo baseado nas diferenzas culturais propio da posmodernidade. Así, o que nos iguala é esta realidade do corpo real ou potencialmente ferido e mutilado. O que leva a concluír a Eagleton que:

«Unha nova forma de solidariedade debe erixirse a partir desta verdade monstruosa.»

Unha solidariedade que debe guiar o noso comportamento toda vez que ética e política son, segundo Eagleton, dúas caras da mesma moeda:

«O ético ten que ver con como vivimos cos demais de forma máis gratificante, mentres que o político ten que ver con que institucións promoverán mellor eses fins.»

Ao fío disto, e segundo escribe David Harvey en Espazos de esperanza, esta concepción do corpo sufrinte era para Marx o elemento máis importante para criticar o modo de produción capitalista:

«O principal argumento de crítica que Marx fai ao capitalismo é que con moita frecuencia conculca, desfigura, somete, mutila e destrúe a integridade do corpo traballador.»

E tamén o guieiro para atopar o xeito de superalo:

«É ademais en termos das potencialidades e das posibilidades de dito corpo traballador como se plantexa inicialmente a procura dun modo de produción alternativo.»

En conclusión, e volvendo á canción que citei máis arriba, cando, tras cantar o de que «Deus é un concepto polo que medimos a nosa dor» John Lennon comeza a nomear unha chea de substitutivos da divinidade («I don´t believe in magic, Bible, Hitler, Jesus, Kennedy, Budha, etc.») e cando, tras dicir «I just believe in me», enmenda o narcisismo atribuible a esta frase engadindo, «In Yoko and me, and that´s reality, the dream is over», o ex-Beatle está a dicir, entendo eu, exactamente o mesmo que Terry Eagleton: por riba das razóns do infinito —sexan estas as de Deus, a Ideoloxía, o Desexo, a Fama do músico de rock ou o Fetichismo da mercadoría— están as razóns do finito, as da realidade material e mortal do corpo nu fronte o outro corpo. Só a esta relación entre, como mínimo, dous suxeitos desamparados se lle pode chamar realidade. O amor e a solidariedade nacen desa consciencia de sermos seres sociais vulnerables. Un sentimento que, por estar afincado no universal concreto do corpo, permite a identificación co culturalmente distinto e distante (p.e. a parella interracial, tan transgresora no seu tempo, de Lennon e Yoko Ono).
A acción política, así guiada, non debe ser máis que a procura racional do mellor camiño para evitar a dor de todos e todas, de familiares e estranxeiros.

O corpo espectáculo e a guerra

2010-08-25T22:25:00.015+02:00

Pareceume moi acertada Gabriela Cañas no artigo titulado De trapos e siliconas publicado onte por El País. A autora daba no cravo ao cuestionar a capacidade das autoridades do autoproclamado Occidente para definiren que é iso da dignidade da muller. E malia que ao editorialista dese xornal poida que non lle preste saber que un artigo publicado nas súas páxinas é útil para criticar a presenza de tropas españolas en Afganistán (especialmente pertinente hoxe que dous soldados do exército español e un intérprete morreron naquel país) o artigo de Gabriela Cañas ofrece un valioso argumento para desmontar a falsa polémica do burka á que tan obscenamente se recorre para xustificar aquela invasión e guerra —toda vez que o conto de que Bin Laden está en Afganistán xa non o cre nin o máis seareiro.
A tese que defende Cañas é que tanto no caso da interpretación fundamentalista do Corán coma no caso das hedonistas sociedades occidentais «o denominador común [...] é o corpo da muller como obxecto de desexo masculino que debe ser ocultado aos demais ou, polo contrario, exhibido como tal para deleite do gusto varonil». Cando EEUU (e aliados) invade Afganistán por cuestións xeopolíticas puras e duras —especialmente pola necesidade de controlar materias primas e fontes enerxéticas— parece non ser casual que escolla como argumento para "vender" a guerra en Occidente a cuestión do burka (algo que sendo un problema, non deixa de ser, nun país coma aquel, un problema entre miles doutros problemas máis), e non é casual porque no mesmo seo de Occidente o corpo da muller tamén é problemático. Se as sociedades Occidentais "compran" tan alegremente a mercadoría do burka afgano é porque en Occidente tamén existe a concepción do corpo da muller en tanto que problema, só que esta problematización maniféstase de maneira invertida. Cando Europa aínda non era unha sociedade secularizada a problematización do corpo da muller tiña lugar do mesmo xeito que hoxe ten lugar en Afganistán: ocultando e controlando o corpo (de feito, as monxas non deixan de seren un vestixio agonizante daquela época). Pero na Europa (e EEUU) de hoxe, en que ese control xa non se pode exercer pola vía da ocultación, exércese pola vía da conversión do corpo da muller en espectáculo, de aí a énfase na beleza feminina (cuxa máis acabada e esperpéntica substanciación son os concursos de Misses), e de aí tamén que Cañas denuncie que na TV e no cinema apenas haxa mulleres maiores; é dicir, apenas hai mulleres que expoñan o corpo tal cal é: imperfecto e perecedoiro. E é que se houbese que resumir o argumento de Cañas nunha soa frase, ben podería ser esta: tan degradante é o burka para a muller musulmá como toda a presión social que sofre o corpo da muller occidental na súa propia sociedade.
Se ben eu son o primeiro en soster que cando a esquerda abandona a loita económica pola loita cultural, é dicir, cando abandona un discurso que cuestiona as inxustizas do sistema económico no seu conxunto para se centrar exclusivamente en cuestións como a loita das mulleres, homosexuais, memoria histórica, etc., está a pórlle as cousas fáciles aos que mandan, non estou pretendendo dicir que esas loitas culturais non sexan lexítimas e necesarias. As loitas, sexan cales sexan, nunca se dan dunha vez para sempre. As conquistas dun momento histórico poden perderse. A sociedade pode retroceder no que avanzara. Por iso non se pode renunciar nunca á actualización de cada dereito acadado. De feito, o que tamén está a dicir Cañas (e eu comparto) é que é posible percibir no revival de tacóns e vestidiños que locen actualmente as rapazas máis novas un retroceso da conciencia feminista nesas mesmas rapazas (ou como escribe a propia autora: «o feminismo clásico non ten o glamour que esixen os tempos. Clamar contra as diferenzas salariais ou a trata de mulleres é coma pedir a fin da fame no mundo; carece de atractivo para os medios de masas»). E é que malia que ás adolescentes se lles esixa que «estuden como leoas» (agora que a muller pode estudar), no actual mundo rexido polo glamour, estáselles volvendo esixir, cada vez máis, que «vistan como panteiras» (ou, na versión lolita importada da cultura xaponesa, en edulcoradas bonequiñas de feminidade hipertrofiada e ridícula); é dicir, que se segue a fomentar a visión da muller como obxecto sexual do home. En definitiva, cando un se propón tirar algunha conclusión práctica da contradición loita cultural/ loita económica sempre acaba desembocando nalgo ben pouco orixinal: se na súa estrutura o sistema económico se basea na degradación duns seres humanos por outros, está na súa lóxica que esta degradación tamén se reflicta na superestrutura cultural. Combinar ambos aspectos, priorizando, cando sexa imprescinble, un ou outro segundo cada caso concreto, parece ser o único camiño transitable.
En canto á polémica do burka no interior da propia sociedade europea, dicir que esta é coherente coa súa aplicación —vía teoría do choque de civilizacións de Huntington— no exterior da mesma. Trátase, grosso modo, de potenciar os conflitos culturais para ocultar os conflitos económicos. Considero que o artigo de Gabriela Cañas é interesante precisamente porque ispe esa estratexia. Dificilmente poderemos solucionar a marxinación da muller en Afganistán, ou a maxinación das mulleres musulmás europeas, cando aínda non a demos solucionado para as mulleres occidentais. Se nun caso o control se produce mediante o burka noutro dase mediante a ditadura da beleza e da xuventude. O obxectivo final desta pseudopolémica do burka (e similares) é dupla: fóra, actuar como xustificante moral de invasións imperialistas a países ricos en recursos enerxéticos; dentro, servir para polarizar ás opinións públicas occidentais arredor de temas culturais e non arredor de cuestións económicas, ademais de contribuír a separar ás clases traballadoras autóctonas das inmigrantes, algo, por certo, no que tanto Sarkozy coma Berlusconi son expertos, por iso Francia está á vangarda na polémica do burka e na creación de novas polémicas culturais coma a dos xitanos romaneses e por iso Berlusconi sorrí encantado —máis se cabe cando a crise económica axexa— ante o respaldo que supoñen as ocorrencias do presidente galo á súa maneira fascistoide de facer política.

Neoliberalismo forestal

2010-08-13T15:03:00.007+02:00

Antes de que o goberno de destrucción masiva de Feijóo entrase en acción, comezáranse a dar algúns pasos para evitar o despoboamento do rural e para ordenar o territorio. Facer isto conleva implantar políticas, algo do que refuga a filosofía da «liberdade» do noso Presidente. Pero a que conduce a política ultraliberal feijonita? A que conduce levantar a prohibición de construír na costa ou permitir que no interior se constrúa de calquera maneira e en calquera lugar? A que conduce incentivar a convivencia desordenada do uso industrial do territorio co seu uso forestal como se está a permitir no tema das minas de lousa do Courel? A que conduce non querer lexislar no tema de Ence para non mudar unha política forestal centrada en exclusiva na produción de pasta de papel? O que sucedeu hoxe en Fornelos de Montes é consecuencia da lei da selva (nunca mellor dito) que os ultraliberais queren levar a todas as facetas da vida. Botar a culpa exclusivamente ao comportamento delictivo duns cantos individuos non soluciona o problema de fondo. Un goberno non está só para reprimir, tamén debe gobernar. As súas decisións e omisións son parte da súa responsabilidade. A cuestión non é se foi o vento ou un erro humano o que levou por diante a vida desas dúas persoas. A cuestión é que todos os veráns centos de persoas como esas teñen que ir a un monte convertido nun inferno. Por que o que vemos todos os veráns non sucede noutros países coa mesma masa forestal que o noso e si en países (véxase Portugal) cunhas condicións tan desastrosas como as nosas? Ese é realmente o cerne do asunto. Agora veremos a Feijóo despregar un discurso ameazador e represivo pero pasado o verán o monte e o territorio continuará sometido á máxima da lei do oeste. Atreverase agora Feijóo a coller a mangueira?

Unha época interesante

2010-08-11T17:18:00.011+02:00

Apuntaba Noam Chomsky, nun artigo titulado Ecos de Vietnam na guerra de Afganistan, que «non é de estrañar que as autoridades de EEUU estean preocupadas porque o apoio popular á guerra en Afganistan se erosione aínda máis». O intelectual mencionaba un informe da CIA desvelado por Wikileaks no que se aconsellaba «disimular as mensaxes» para «impedir, ou polo menos conter, unha reacción negativa» por parte da xente, tanto máis canto que foi o «perfil baixo» desa guerra o que permitiu que Alemaña e Francia se mantivesen no terceiro e cuarto posto en número de tropas malia a oposición ao envío das mesmas por un 80% das súas respectivas opinións públicas. «Este informe —proseguía Chomsky— debe lembrarnos que os estados teñen un inimigo interno: a súa propia poboación». E continuaba: «as sociedades democráticas non dependen da forza senón da propaganda, manipulando o consenso mediante unha ilusión necesaria e unha sobresimplificación emocionalmente poderosa».
Un exemplo paradigmático desa «ilusión necesaria» e desa «sobresimplificación emocionalmente poderosa» foi a portada publicada recentemente polo semanario Time baixo o títular Que pasa se marchamos de Afganistán? na cal aparecía o retrato dunha muller afgana á que os taliban lle mutilaran o narís posando ao xeito daquel outro clásico retrato de muller afgana que noutrora fora portada da National Geographic. O debate, unha tendenciosa invitación a pensar sobre a conveniencia da guerra naquel país asiático (con chantaxe emocional incluída a conta da pésima situación das mulleres no mesmo) veu provocado pola filtración por parte do analista de intelixencia Bradley Manning á mesma páxina Wikileaks da que falaba Chomsky dun feixe de papeis secretos cheos de información comprometida para a coalición liderada polos EEUU. Tan axiña como saltou a nova da publicación dunha parte dos papeis postos en circulación por este rapaz de 22 anos farto das matanzas e os abusos en Afganistán, o diario El País (epítome do patético papel que xoga a prensa hoxe en día) publicou unha crónica na que se calificaba a Manning de fanfarrón. Semanas despois, cando o asunto volveu cobrar relevancia, o mesmo xornal volveu á carga cunha melodramática biografía de Manning —«En aquellas interminables jornadas, rodeado por otros soldados, un calor de 43 grados y tormentas de arena, en una batalla que no sentía como suya, descubrió en su interior el desapego que sentía hacia su país y sus guerras. No tenía una relación especialmente cercana con su padre, bla, bla, bla»— no canto de dedicar os seus esforzos a difundir o sinistro contido daqueles informes. Pero cal é o motivo de que El País preferise, a respecto deste asunto Manning, que ficásemos mirando para o dedo en lugar de mirar para aquilo que o dedo sinalaba? Se cadra tratábase de evitar que ese inimigo interno do goberno español, a súa propia poboación, reaccionase ante esta guerra de Afganistán como o fixo ante a anterior guerra do Irak: esixindo que se saquen as tropas españolas daquel territorio.

Fiel ao seu compromiso cunha «historia irrespectuosa para cos gobernos e respectuosa cos movementos de resistencia do pobo», Howard Zinn escribiu a súa A people´s History of the United States: 1492 to present (traducida para o español como La otra histora de los Estados Unidos). Na mesma, Zinn axuda a comprender por que os ecos dos que falaba Chomsky entre Afganistán e Vietnam son algo máis que imaxinacións. Así, os paralelismos entre o caso Bradley Manning e o caso Daniel Ellsberg, na guerra de Vietnam, son evidentes:

«Ellsberg fóra oficial da mariña e traballaba para a corporación RAND, a cal levaba a cabo investigacións especiais para o goberno dos EEUU. Ellsberg axudara a escribir a historia da Guerra de Vietnam para o departamento de Defensa, e logo decidiu facer público un documento clasificado, coa axuda do seu amigo Anthony Russo, un antigo home da corporación RAND. Ambos se coñeceran en Saigón onde lles afectaron de tal maneira as diferentes experiencias que tiveron como testemuñas directas da guerra que sentiran grande indignación polo que estaba a facer EEUU coa xente de Vietnam.
Ellsberg e Russo pasaron noite tras noite, hora tras hora, na axencia publicitaria dun amigo facendo copias das 7000 páxinas do documento. Despois Ellsberg entregou copias a varios congresistas e ao New York Times. En xuño de 1971 o Times comezou a imprimir as seleccións do que chegou a ser coñecido como os Pentagon Papers.»

Os Pentagon Papers foron decisivos para que finalmente Henry Kissinger acabase asinando o acordo de paz con Hanoi (causa, por certo, de que lle concedesen un premio nóbel da paz tan cínico como o concedido a Obama). A diferenza entre o caso Ellsberg e o caso Manning descansa na maior implicación da prensa actual no control e a dosificación da información. Desde que os gobernos das democracias liberais comprobaron en Vietnam o novo papel activo que podían xogar as cidadanías dos seus propios países, gañar a batalla da comunicación resulta tan importante coma vencer na fronte.

Segundo razoa Giovanni Arrighi en O longo século XX toda potencia hexemónica —fosen os Países Baixos a partir do século XVII, Inglaterra a partir do século XVIII ou os EEUU a partir do século XX— basea o seu poder tanto na pura dominación coma nunha sorte de gramsciano «liderado intelectual e moral». Co final da II Guerra Mundial e os acordos de Bretton Woods comeza a nova orde mundial norteamericana. As bombas de Hiroshima e Nagasaki —das que tan orgulloso se mostraba hai pouco na prensa o piloto do B-52 que as lanzou— mostraron cales haberían ser as novas ferramentas de pura dominación mentres que a Carta das Nacións Unidas indicarían cales haberían ser as novas ferramentas de liderado moral. Semella que Arrighi concorda coa afirmación de Howard Zinn de que «Vietnam foi a primeira gran derrota do imperio global americano despois da II Guerra Mundial». Para o italiano o comezo da crise da hexemonía norteamericana ten lugar entre 1968 e 1973 por tres vías: militar en Vietnam, económica coa fin do sistema de Bretton Woods e o comezo da financiarización e ideolóxica co cansanzo do anticomunismo da guerra fría. Se cadra é por iso que George Bush pai —un neoliberal que gozaba coa nova belle epoque dos EEUU dos oitenta e noventa tan semellante á belle epoque da tamén financiarizada economía inglesa de finais do século XIX e principios do XX— preocupado en exclusiva polos efectos da derrota militar en Vietnam mostrou tanta presa en afirmar, cando saíu victorioso da primeira guerra do Golfo vendo a súa popularidade intacta, que «o espectro de Vietnam foi enterrado para sempre nas areas do deserto da península árabe». A estratexia da guerra lóstrego fora deseñada para evitar calquera oposión entre a poboación estadounidense. Un ataque rápido e contundente combinado cun control absoluto das imaxes que emitía a televisión permitiron que aquela guerra a penas pasase factura. Mais cando tempo despois, George Bush fillo volveu atacar o Irak, unha gran mobilización nunca vista na historia tivo lugar en todo o mundo. Outra nova proba de que a hexemonía estadounidense se apoiaba cada vez máis na dominación e cada vez menos no liderado moral. O estourido da crise financeira de 2007 nos países do centro do sistema parece estar a darlle a razón a Giovanni Arrighi. En Caos e orde no sistema-mundo moderno, un libro escrito antes da crise canda Beverly J. Silver, sostén que a do presente é unha etapa de «caos sistémico», similar a outras etapas históricas de transición entre hexemonías (por exemplo o paso da hexemonía británica, coa súa correspondente etapa de financiarización a partir de 1870, á hexemonía estadounidense). Unha etapa que ademais apresenta a peculiaridade de que a potencia declinante retén un poderío militar sen parangón mentres que os recursos financeiros e as novas posibilidades de acumulación de capital se atopan xa, segundo Arrighi, no que se perfila como posible novo centro hexemónico: o leste de Asia, especialmente a China.

Días antes de ter declarado aquilo de que á Wikileaks habería que facerlle unha estatua, Fidel Castro falou para a Asamblea Nacional do Poder Popular de Cuba sobre o risco dunha eventual guerra entre Israel-EEUU e Irán. Nun momento do seu discurso, e tras confiar en que Obama non se enleará nesta nova guerra, o histórico líder cubano adiantou as consecuencias que a mesma podería acarrexar ben para o mantemento da hexemonía estadounidense, ben para a propia existencia do mundo todo:

«A orde actual establecida no planeta non poderá perdurar e inevitablemente será derrubada de imediato. As chamadas divisas convertibles perderán o seu valor como instrumento do sistema que impuxo aos pobos unha cota de riquezas, de suor e sacrifícios sen límites. Novas formas de distribución dos bens e servizos, educación e dirección dos procesos sociais xurdirán pacificamente, porén se a guerra estourase, a orde social vixente desaparecerá abruptamente e o prezo sería infinitamente maior.»

Á luz das palabras de Castro cobran nova relevancia reflexións como as que fixera Immanuel Wallestein no xornal La Jornada en xuño deste ano. No artigo titulado De novo Irán e Corea do Norte o perigo de levar as cousas ao límite, Wallerstein lembraba a intención dos EEUU de impediren que tanto Irán coma Corea do Norte acadasen a arma atómica. Wallerstein , para quen a imprevisibilidade e o perigo dos EEUU facíaos comparables a un tigre acurralado, escribía:

«Quen será o primero en pestanexar? Non creo que ningunha das nacións de primeira liña queira, de feito, unha guerra. Hai moito que perder para calquera deles. Porén a decisión real non está en mans de ningún destes actores senón do goberno chinés. China é quen leva a man. Que tipo de resolución apoiarán os chineses en calquera dos dous casos? É obvio que a China quere que todos se calmen, e manter a calma. O problema é que levar as cousas ao límite pode ser un xogo perigroso cando o mundo —a súa xeopolítica e a súa economía— está tan caótico e volátil. Poderían ocorrer accidentes. Algún oficial militar, nalgunha parte, co dedo no percursor pode cometer algún erro —accidental ou deliberadamente.»

E remataba Wallerstein dicindo:

«Vivimos unha época interesante.»

Quen o dubida? O risco de que a hexemonía norteamericana poida rematar como comezou —co recurso á arma nuclerar— semella ter aumentado non poucos graos. Seremos quen de facer algo nós, os inimigos internos de todos os gobernos, para evitar o desastre?