O Funambulista Coxo

Gasto público, beneficio privado

noreply@blogger.com (O Fuco) — Sun, 15 Nov 2009 19:46:00 +0000

«A verdade teórica de que toda clase ten un só partido demóstrase, nos momentos decisivos, polo feito de que
diversos agrupamentos, cada un dos cales se presentaba coma un partido “independente”, se reúnen e forman un bloque único. A multiplicidade existente con anterioridade era só de carácter “reformista”, é dicir, referíase a cuestións parciais; en certo sentido era unha división do traballo político (útil dentro dos seus límites); pero cada parte presupuña ás demais, ata o punto de que nos momentos decisivos, isto é, cando se puxeron en xogo as cuestións principais, formouse a unidade e verificouse o bloque.»

Antonio Gramsci. A política e o estado moderno.

Asentar a confusión entre o público e o privado no seo das democracias de mercado constitúe un dos maiores triunfos das clases altas sobre as baixas. Estas clases altas, lonxe de pretender, como en teoría pretende a ideoloxía liberal que as sustenta, desmantelar o estado, conseguiron colonizalo ata lograr especializalo naquelas tarefas que mellor representan os seus intereses (basicamente represión e control), enmagrecelo naqueles campos nos que a empresa privada vai sendo capaz de substituílo (educación e saúde), utilizalo para financiar aqueles investimentos nos que o capital privado non alcanza (infraestruturas e transportes) e, con especial descaro desde o crack financeiro, parasitalo cando a man invisible do mercado padece algunha torcedura (axudas públicas aos bancos).
A propósito da imaxe da “cadeira baleira” como metáfora do que deberían ser as institucións democráticas ideais, nas democracias de mercado realmente existentes a cadeira converteuse máis ben nunha poltrona perennemente ocupada por un rei mago de aparencia benefactora pero con tendencia, na realidade, a beneficiar máis a unha parte do espectro social do que ás outras. Neste sentido, os diferentes partidos políticos non serían máis ca nenos rebuldeiros e berróns devecendo por se sentaren, sucesivamente, no colo do rei á espera das súas dádivas. Esta identificación do partido político co neno que só quere apousar na aba agarimosa do rei mago pero que nunca se atreverá a arrincarlle a barba postiza (o recorrente silencio por “interese de Estado”) para desvelar o caracter falsario daquel é o que acaba por xerar unha distinción entre partidos políticos: os que forman parte do aparello do estado (o bloque histórico gramsciano) e que son un piar imprescindible para a reprodución do sistema e os partidos políticos en tanto que estruturas racionalmente organizadas para conseguir o poder, desenmascarar a natureza clasista do estado e reverter a situación. A crise desta última visión do partido político é a verdadeiramente preocupante, e á espera de que a sociedade invente outro xeito mellor de articularse, o único que temos é ao bloque social orfo dunha representación dos seus intereses acaída.
O drama, xa que logo, da esquerda política que opta por entrar no xogo democrático mimetizándose co medio, estribaría en enlearse na defensa dun estado xa sempre entregado a uns intereses de clase concretos como se aquel fose realmente un ente neutro. Co seu fincapé nas políticas conducentes a fortalecer o aparello estatal esta esquerda estaría contribuíndo, mesmo sen querelo, a apuntalar unha institución cuxa lóxica é igual de nociva para as clases populares ca do sector empresarial privado.
Por fortuna, e como consecuencia da constatación de todo isto, viría xurdindo, dun tempo a esta parte, unha esquerda non estatalista –ou cuxa principal finalidade non estaría na ocupación, pola mera ocupación, das institucións–, conformada polos estratos da sociedade civil máis conscientes e comprometidos. Esta esquerda, plenamente sabedora da insuficiencia das categorías do público e do privado –toda vez que moitas veces a iniciativa pública xera tantas ou máis inxustizas ca privada– estaría a centrar a súa atención na importancia dunha terceira categoría: a do común. O común en tanto que vítima e antagonista das dúas anteriores. Esta esquerda anónima, cuxos referentes próximos poderían ser atopados na renuncia zapatista (o para todos todo, para nosotros nada) e no neoutopismo do "outro mundo é posible", ao rexeitar o dirixismo dos partidos con esquemas vangardistas, partidos inseridos no desexo egoísta de sentar nas abas do rei mago, demostran unha grande agudeza crítica. Agora ben, por máis fina e acertada que poida ser a consciencia política desa sociedade civil, esta nunca poderá, por si mesma, cambiar o estado de cousas sen abordar a cuestión de como transformar o seu capital simbólico (en forma de consciencia, compromiso, autenticidade, loita) en capital político (en forma de poder real de mudanza).
Vexamos agora un exemplo concreto, e ben recente, a modo de ilustración do dito: Onte acudín á manifestación d´ A ría non se vende. Facendo repaso dos lemas coreados ao longo da marcha (centro comercial pim pam pum, caixanova especuladora, recheos non) é fácil decatarse de que estes dardos daban de pleno –Gramsci diría que puñan «en xogo as cuestións principais»– na diana dos alicerces do sistema: dependencia do consumismo insostible, denuncia dos intereses económicos ocultos tras as decisións políticas, destrución do común por parte das institución públicas que deberían velar por el, etc. Pero alí faltaba moita xente. E en concreto faltaba toda a xente organizada arredor do BNG e da CIG (nin unha soa bandeira puiden ver destas dúas organizacións). O que provoca en min algunhas cuestións: Por que non apoiou o BNG esta manifestación? Quizais porque non controlou, segundo os esquemas clásicos do partido de vangarda, a convocatoria? Por que seguen pensando que o intercambio ideolóxico entre a sociedade e o partido debe facerse sempre de arriba abaixo e nunca de abaixo arriba? Pensa o BNG que detrás desta manifestación hai quen traballa en contra dos seus intereses? Pero por que non capitalizar estas demandas dos movementos sociais para aplacar así as posibles críticas á fronte? Acaso non pode (e por que non pode?) o BNG defender estas causas? Non coinciden acaso os intereses do BNG coas demandas enunciadas nos lemas desta manifestación? O BNG non está en contra dos recheos indiscriminados nas nosas rías? O BNG non apoia a defensa a ultranza do espazo público? O BNG non está pola defensa do medio ambiente galego? O BNG non se opón á especulación urbanística e á privatización da costa? O BNG non defende os sectores produtivos tradicionais do noso país? O BNG non concorda con que os intereses da xente e os intereses dos bancos son antagónicos? Que sucede? Non hai esquerda política en Galiza? Converteuse o BNG nun partido con vocación de aparello do estado? De piar do sistema? Moitas preguntas.
Entérome hoxe de que no consello nacional do BNG celebrado onte decidiuse aceptar a proposta do Encontro Irmandiño de crear unha comisión de estratexia que será presidida por X.M. Beiras; e volvo formularme preguntas: Conseguirá este órgano consultivo volver facer do BNG o instrumento útil para que demandas como as formuladas por A ría non se vende entren na axenda política do país? Ou estamos so ante a vulgar tentativa de aplacar as críticas –máis ante o nacemento de iniciativas como a Rolda da rebeldía– das bases máis esixentes?
O tempo dirá, pero son escéptico.

Austeridade

noreply@blogger.com (O Fuco) — Fri, 06 Nov 2009 15:14:00 +0000

O concepto austeridade está moi imbricado nunha sociedade como a nosa que ten na tradición xudeucristiá un dos seus elementos constitutivos. Pola propia xénese do cristianismo –a relixión dos pobres– a falta de ostentación ou o desprendemento material foron considerados valores positivos. Porén se desde o mesmo comezo houbo contradicións entre o discurso e a práctica da igrexa no que ten a ver coa austeridade (a primeira xa cando Cristo ten que botar aos mercaderes do templo), aquelas –por poñer outros exemplos– aflorarían de xeito especialmente incisivo nos debates escolásticos entre benedictinos e franciscanos do s. XIII (lembrar O nome da rosa) e, xa máis preto de nós no tempo, nas disputas entre o Vaticano e os cregos da Teoloxía da Liberación.
Pensemos uns intres agora no clásico de Max Weber A ética protestante e o espírito do capitalismo. Este libro desenvolve, cun ar de neutralidade científica, unha das maiores mistificacións nas que se basea o pensamento burgués. A saber: a acumulación de capital non é o produto da violencia exercida por unha clase social sobre outra/s (a acumulación primitiva de capital das enclosures na Inglaterra do s. XVIII), duns países sobre outros (o imperialismo europeo do s. XIX), ou do chamado Occidente fronte ao resto do mundo (a globalización dos mercados nos s. XX e XXI); senón que é o produto dunha ética concreta caracterizada polo puritanismo, o aforro, o amor ao traballo, o ascetismo e, por suposto, a austeridade. Así, Weber integra o substrato cristián que equiparaba austeridade e virtude –aplacando o potencial revolucionario que aquel agochaba– na maquinaria económica capitalista. A esta mistificación hai que unirlle a outra gran mistificación do liberalismo económico: a man invisible do mercado, ou, o mercado como lugar de interacción igualitaria duns axentes económicos á procura do beneficio particular. É a partir deste cóctel ideolóxico que aquel constrúe a estada discursiva na que se sustenta.
Entón, e por resumir, vemos que o pensamento liberal se caracteriza por dous aspectos básicos: 1. Incorporación, ben que retórica, dun ideal ético rigorista no individual (retórico porque debe convivir co necesario hedonismo consumista). 2. Preponderancia do mercado fronte ao labor regulador do Estado no colectivo.
Naturalmente, estes dous principios son puras entelequias ideolóxicas no sentido marxista da «ideoloxía como falsa conciencia»; xa que logo, estas abstraccións ideais están lonxe de poder reflectir axeitadamente a realidade e son máis ben narracións (nas que mesmo se adoptan, por vía cristiá, valores como a pobreza ou a igualdade propios das clases subalternas) que permiten lexitimar o estado de cousas e manter a cohesión social.
Tendo todo o anterior presente, podemos agora entender mellor por que –por exemplo no ámbito da política galega– a palabra austeridade parece non querer significar o mesmo cando un fala desde unha ou outra posición política. Así, cando Feijoo di que o seu será un “goberno austero” rapidamente pensamos que: 1. Semella razoable sospeitar que Feijoo non utilice este termo porque crea na austeridade como modo de vida (ao fin e ao cabo, e a teor da trama Gürtel ou da lea en Caja Madrid, puidemos comprobar como boa parte do seu partido, ao tempo que predicaba a Cidade de Deus agostiniá para os demais, parecía escoller para si a laxa moral de Sodoma e Gomorra) senón porque sabe que as clases populares e medias valoran positivamente este termo. Unhas, acostumadas como están a vivir na austeridade perpetua, porque desexan máis ou menos conscientemente ver chegar o día en que tamén os ricos vivan austeramente. As outras, vítimas da mala conciencia, porque aínda operan baixo a lóxica dun remanente de cristianismo piadoso (e case que sempre hipócrita). 2. O verdadeiro significado do termo austeridade para Feijoo, en coherencia coas súas ideas liberais, é aquel que vai enfocado a adelgazar o sector público (velaí temos como proba á catoliquísima Farjas abrindo as portas do novo hospital de Vigo ao capital privado) e a facer do goberno un mero apéndice da vida económica.
De maneira que a austeridade feijoá ten moito de truco: apela emocionalmente ao desexo de igualdade sempre presente nas clases populares pero faino só para poder meterlles con calzador políticas económicas que, por prescindir do investimento público, e, polo tanto, do caracter redistributivo deste, non producirán máis que desigualdade.
Trátase, en suma, de impor a austeridade forzosa á maioría. E que aquela minoría cuxas festas –Ric Costa dixit– non rematan nunca, poida seguir gozando, de Sodoma e de Gomorra, como o fixeron sempre.

Artigo escrito orixinalmente para Tempos Dixital

A derrota da verdade

noreply@blogger.com (O Fuco) — Tue, 03 Nov 2009 17:46:00 +0000

O editorial que publicaba hai uns días o diario El país baixo o título La derrota de Zelaya sobre o desenlace do golpe de estado en Honduras –desenlace que só tería lugar tras un acordo entre o presidente electo democraticamente e derrocado manu militari Manuel Zelaya e o seu usurpador Micheletti– é todo el un despropósito facilmente resumible no seguinte parágrafo:

«Y si Zelaya ha sido derrotado y Micheletti ha ganado, otro triunfador es el presidente Obama. El competente encargado de asuntos latinoamericanos, Thomas Shannon, ha presidido esta fase de las negociaciones barriendo las últimas objeciones de Micheletti, pero sirviendo también a los intereses de su país: el golpe ha sido condenado en fondo y forma; Manuel Zelaya ya puede ser repuesto; y, en especial, el fantasma del chavismo deja de cernerse sobre Honduras. Es un éxito modesto, pero bienvenido para una política exterior que no anda sobrada de éllos.»

Nel recoñécese e celébrase que o golpe de estado conseguise impor os seus criterios, toda vez que se considera a Micheletti como un dos gañadores. Así mesmo, e en boa lóxica, recoñécese que se a vitoria de Micheletti é a vitoria de Obama, os intereses destes dous estarían do mesmo bando e, por último, recoñécese que de nada valen o que digan as urnas mentres o que vote a xente sexa iso que El país chama: «el fantasma del chavismo» e que a min me recorda a aquel outro fantasma que percorría Europa a finais do século XIX provocando que todas as potencias da vella Europa se unisen «nunha Santa Alianza para conxuralo.»

Pero, por que o xornal da progresía (é un dicir) española, mostra ese aliñamento absoluto co máis reaccionario de Latinoamérica? Para coñecer a resposta, nada mellor que un libro moi recomendable que acaba de saír do prelo: Desinformación. Cómo los medios ocultan el mundo. (Pascual Serrano, 2009). No mesmo, a informada pluma deste cofundador da publicación electrónica Rebelión, convídanos a unha viaxe polo mapamundi da infamia, dos intereses económicos, da barbarie e da hipocresía. Un percorrido polas portadas de periódico, polas tertulias radiofónicas e polos platós de televisión para que coñezamos os verdadeiros motivos polos que ese cuarto poder capaz de eclipsar aos outros tres xuntos, conta o que conta da maneira en que o conta e cala o que cala da maneira en que o cala.

Entón, e por retomar a cuestión, por que o xornal da progresía española mostra ese aliñamento absoluto co máis reaccionario de Latinoamérica? Serrano ofrece, e perdón pola longa cita, algúns argumentos que cómpre ter en conta á hora de respondérmonos esa pregunta:

«Así, encontramos los canales de televisión de Gustavo Cisneros apoyando el golpe de Venezuela. Cisneros ha extendido su imperio mediático hasta Chilevisión de Chile y Caracol TV de Colombia, con una participación en DirecTV Latin America. También posee acciones en Univisión, el principal canal en español de Estados Unidos y una empresa conjunta con AOL-Time Warner de conexión a internet para América Latina. En Venezuela es dueño del mayor canal privado de televisión, Venevisión. Por otro lado, el grupo español Prisa posee muchos intereses económicos asociados con Cisneros. En 1996, Cisneros se hizo con un 6,9 por 100 de Vía Digital, una plataforma que terminó integrada en Sogecable (Grupo Prisa). A ello se suma el nexo de unión entre ambos que constituye el grupo empresarial Valores Bavaria. Cisneros es uno de los socios estratégicos de esta compañía, a través de la cual tiene presencia en el Grupo Latino de Radio, el holding en el que, con un 87 por 100 de acciones, Prisa agrupa toda su actividad radiofónica fuera de España. Y Bavaria reaparece en Caracol Radio, cadena líder en Colombia donde Prisa posee el 19 por 100 de acciones. Todo esto explica que compartan trinchera mediática apuntando contra Hugo Chávez.»

Berlusconismo, fase superior do fascismo

noreply@blogger.com (O Fuco) — Wed, 21 Oct 2009 20:27:00 +0000

Di Arno J. Mayer nun artigo sobre a crise financeira que aparece no número cinco da revista Sin permiso: «Culpar ao desastre das hipotecas subprime nos EEUU do esboroamento financeiro e económico global de 2008 é como imputar o estourido da Primeira Guerra Mundial ao asasinato do Arquiduque Fernando». E prosegue: «En ambos casos un discreto acontecemento foi a faísca que prendeu unha grande conflagración. Pero a mecha xa estaba alí». Cambiándomos o que deba ser cambiado, esta afortunada metáfora de Arno J. Mayer podería ser igualmente aplicada á relación entre o fenómeno Berlusconi e o desprestixio da política. De tal xeito que culpar a Berlusconi de provocar o desprestixio da política é como confundir o síntoma coa enfermidade.
Agora ben, non sendo o síntoma o mesmo ca enfermidade, aquel si desvela ou fai lexible a esta, de aí que o berlusconismo sexa, nestes momentos, o mellor manual de instruccións para saber cara onde pode continuar o devalo dunha actividade que, para o mundo da Grecia clásica que a pariu, encarnaba o chanzo máis alto da dignidade e da virtude social.
Para me axudar na tarefa de achegarme ao "mundo-Berlusconi" boto man dun artigo publicado no Le Monde Diplomatique deste mes que, na miña opinión, merece ser lido con atención. Firmado por Carlo Galli. O seu título é: Berlusconi y la teoría del “todo vale”.
No mesmo, o autor sostén que a perceptible decadencia –en Italia– dun piar fundamental da república como é o antifascismo orixina a decadencia do «sentido cívico» na sociedade daquela península (unha idea que comparte con Antonio Elorza a xulgar por un outro artigo da súa autoría que hoxe mesmo publica El País). Á súa vez, prosegue Galli, este decaemento do antifascismo viría sendo provocado pola preponderancia, desde os anos oitenta do século XX, da economía sobre o «valor regulador da política e do dereito». Un sistema económico que se presenta como ideoloxicamente liberal pero que é, de facto, corporativista e clientelar. Produtor dunha paisaxe na que a inseguridade é o estado natural dun corpo social que «percebe cada vez menos a necesidade de ter normas de convivencia». Este caldo de cultivo acaba conformando o que Galli denomina o «amoral familiar», o mecanismo social que promociona a excepción particular fronte o sentido do dereito universal e cuxa personificación estaría representada polo pícaro ou o astuto que sabe moverse (ou que fantasea coa idea de saber moverse) para sacar partido das desigualdades. Así, tamén segundo Galli, e en consoancia coa atinada visión de Andrea Camilleri sobre unha Italia na que triunfou a moral do vespino («o vespino vai por prohibido e ninguén di nada; atravesa en vermello e ninguén di nada, sobe á beirarrúa e ninguén di nada, os italianos miran ao vespino e pensan: A virxe! que bonito sería ser ese vespino e non cumprir regra ningunha!»), a crise actual xa non sería só económica, social e política, senón tamén, e sobre todo, unha crise moral propiciada pola «morte da confianza».
É con este panorama como pano de fondo que emerxe a personaxe Berlusconi –e a estela do berlusconismo– como nova maneira de entender a política. En palabras de Galli: «Berlusconi conseguiu encarnar a “Rebelión das masas” provocada pola fin do sistema de partidos da primeira república [...] aproveitou ao seu favor a rebelión contra a política, contra a cultura e contra as elites que marcou os noventa e que segue vixente». Importante isto último: a idea de rebelión, como tantas outras ideas antano vinculadas á esquerda, son hoxe patrimonio –convintemente terxiversadas– da dereita.
Entre as características desta nova dereita berlusconiana, Galli debulla as seguintes:
- Mistura dun «populismo plebiscitario» cun grande «poder mediático.»
- Emprego masivo dunha «retórica e culturas cínicas e anti-institucionais.»
- Concepción da delegación non como o resultado dun procedemento racional, senón como «unha representación simbólica, persoal e plebiscitaria, grazas á cal, o pobo recoñece a súa propia autoridade no corpo místico do xefe.»
- Práctica dunha «política autoritaria e carismática allea ao antifascismo.»
- Falso liberalismo confirmado polos «reiterados ataques contra a liberdade de prensa e a televisión, o abandono de toda noción laica en política (privilexios económicos á igrexa e respecto ás directivas en materia de bioética e biopolítica), ausencia de escrúpulo na excitación da xenofobia e dos medos sociais.»
- «Paso do poder dos partidos ao poder das persoas, ou dunha persoa, e do “arco constitucional” a unha política de división vertical do país en dous bloques opostos ata nas súas antropoloxías.»
- Repetición constante da lóxica amigo/inimigo que «permite forxar unha unidade simbólica nun país onde deliberadamente se mantén a fragmentación e as desigualdades económicas.»
- Práctica dun laissez faire que «consiste en deixar que cada grupo de poder ou de interese conserve os seus privilexios e busque incrementalos en detrimento dos grupos máis débiles e, máis xeralmente, da dimensión colectiva da cohabitación nacional.»
- Transformación da lei universal da República na anomalía e saturación da vida pública «con lóxicas e prácticas privadas» que representan «a forza da súa posición e a razón do consenso do que goza.»

Dunha vista rápida aos rasgos apuntados por Galli logo nos decatamos de que as ideas desta dereita de moralidade feble foron recollidas con grande dedicación, na nosa contorna, principalmente polo PP, tamén por UPyD, en boa medida polo PSOE e dalgún xeito máis ou menos tanxencial por case que todos os partidos. A seguir debullarei un pouco como, e por medio de quen, foi gañando terreo esta forma deturpada de entender a política que emporca todo o que se pon por diante como se de brea se tratase:

1. O PP español, e especialmente o PP galego, están aplicando con grande fidelidade a tríada que Galli denomina «populismo plebiscitario» + «poder mediático» + «retóricas e culturas cínicas e antiinstitucionais». Exemplos: A enquisa do galego, a deslexitimación das Galescolas, os ataques á sanidade pública, as suspicacias contra o sistema xudicial ante a corrupción do Gürtel, o «amamos a lingua galega pero non a Lei de Normalización» do noso querido conselleiro de educación, etc.
2. Se ben non se pode poñer no haber de todos os partidos a práctica dunha concepción da delegación non como o resultado dun procedemento racional senón como «unha representación simbólica, persoal e plebiscitaria grazas á cal o pobo recoñece a súa propia autoridade no corpo místico do xefe», nin tampouco se pode acusar a todos (si ao PP aznarita, esperancista, campsiano e feijoniano) en igual grao dunha «política autoritaria e carismática allea ao antifascismo», si é certo que a política espectáculo propicia que en todas as casas, aínda que de maneira desigual, prime a hipertrofia do líder carismático. Demais está dicir que esta personalización da política, por veces insoportable, ten os seus precedentes inmediatos nos diferentes cultos ao líder propios de réximes fascistas e/ ou autoritarios.
3. Sobre o bloque «falso liberalismo» (conectado ao laissez faire en favor dos diferentes grupos de poder)/ «ataques á liberdade de prensa»/ «abandono da noción laica da política», as responsabilidades repártense de maneira desigual: por unha parte temos o falso liberalismo dun PP que, ademais de empregar prácticas clientelares “primitivas” ao estilo Baltar, tamén practica o clientelismo de gomina e garabata como estamos a ver no que toca á trama Gürtel; por outra parte os reiterados ataques á liberdade de prensa efectuados tanto polo PP como polo PSOE en forma de peche de diarios como o Egunkaria ou en forma de suculentas subvencións aos xornalistas amigos –como todos sabemos que se fai, na nosa terra, sobre todo coa prensa escrita–; e por último, isto especialmente imputable ao PP (se ben o PSOE tampouco é quen de desligarse de todo da sombra da igrexa), un pregamento á Igrexa Católica en materia de moralidade completamente escandaloso e do cal a última manifestación antiaborto celebrada en Madrid representa un bo exemplo.
4. O paso do poder dos políticos ao “poder das persoas” é a principal baza á que xoga UPyD. Este falso cidadanismo, esta pretendida inocencia apolítica (especialmente sangrante cando quen lidera ese partido leva décadas en política), é a cara máis vangardista do novo fascismo. Detrás desta actitude virxinal agóchase a perigosa mensaxe de que a política –isto é, a posta en liza de distintas visións e de distintos intereses– é algo que cómpre eliminar. Pero que queda cando eliminamos a política entendida como actividade digna e necesaria? O inhóspito mundo da economía no que só os máis fortes, os máis ricos, teñen algunha opción de impor o seu criterio. Neste sentido, resulta sintomático que ninguén poida dicir claramente cal é o programa económico de UPyD.
5. A seguir, o que Galli denomina «división vertical do país en dous bloques opostos ata nas súas antropoloxías». Fenómeno que no estado español, Galiza incluída, está sendo máis e máis evidente. A cidadanía está a dividirse profundamente. As opinións políticas da xente non só se aliñan, dun xeito cada vez máis claro, coas dúas grandes maneiras de entender a xestión do público, senón tamén coas dúas grandes maneiras de entender a vida toda, desde o nacemento á morte, desde a sexualidade á educación, desde a igualdade á liberdade. Esta ruptura ética abismal, que algún sociólogos como Fermín Bouza xa detectaron na maneira en que se está a polarizar o voto e a autoubicación ideolóxica da xente, pode levar, en condicións de agravamento económico, a consecuencias imprevisibles.
6. Como consecuencia do anterior acentúase o recurso á lóxica do amigo/inimigo para aglutinar nun mesmo bando a persoas cuxos intereses deberían ser obxectivamente opostos. Unha lóxica que se en Italia adopta a forma de comunista/non comunista, no estado español recorre á fórmula nacionalista/ non nacionalista. Aquí é pertinente o apunte que fai Elorza no seu artigo de hoxe en El País: o binomio amigo/inimigo insírenos de cheo na lóxica do grande crítico da democracia de Weimar, democracia truncada finalmente polo ascenso hitleriano, Carl Schmidt. Algo que corrobora o carácter fascista desta nova maneira de entender a política.
7. Por último, e por concluír con estas reflexións a partir das ideas de Galli, dicir, por unha banda, que pronto veremos, cando a trama Gürtel sexa totalmente investigada (tamén veremos ata onde se investiga), se esta violación da lei universal en favor de «lóxicas e prácticas privadas» callou definitivamente nos diferentes ámbitos de poder políticos e xudiciais. Por dicilo doutro xeito, teremos unha nova oportunidade de comprobar ata onde é creíble a existencia da separación de poderes. Así mesmo, e pola outra banda, comprobaremos, a partir do comportamento da xente en vindeiros comicios electorais, se tamén aquí é maioritaria a moral do vespino camilleriana, e se xa chegamos ou non ao punto no que, cando a inmensa maioría das persoas ve unha destas motiños a troupelear polas beirarrúas, o que exclama é: A virxe! que bonito sería ser ese vespino e non cumprir regra ningunha!

Guerra de posicións

noreply@blogger.com (O Fuco) — Mon, 19 Oct 2009 00:10:00 +0000

«As superestructuras da sociedade civil –escribía Gramsci n´A política e o estado moderno– son como o sistema das trincheiras da guerra moderna. Nesta ocorre que un forte ataque de artillería parece ter destruído todo o sistema defensivo adversario, pero só destruíu, en realidade, a superficie externa e no momento do ataque e do avance os asaltantes atópanse fronte unha liña defensiva aínda eficiente».
O italiano distinguía, cando utilizaba estas metáforas bélicas, dous tipos de enfrontamentos: o da «guerra de movementos» e o da «guerra de posicións». No primeiro un dos bandos xógase todo –confiando na súa superioridade– a un conxunto reducido de ataques para decantar definitivamente o resultado. O segundo, en troques, baséase na ocupación e retención progresiva de lugares de hexemonía e na capacidade de conxugar loita e resistencia.
A (im)política lingüística despregada polo Partido Popular desde o comezo de lexislatura trata por todos os medios de aplicar unha eutanasia forzosa ao galego, de desenchufar de vez a pequena bomba de osíxeno que mantiña ao noso idioma vivo no espazo público (pois no privado, mal que ben, segue a ser amplamente empregado), e para iso preferiu botar man da estratexia do movemento, do ataque total e indiscriminado, en lugar de utilizar a estratexia máis lenta –pero máis eficaz polo menos no terreo ideolóxico– da guerra de posicións. Poida que neste erro de cálculo da dereita, e no efecto rebote que a miúdo produce a excesiva agresividade, residan as nosas posibilidades de reverter a situación.
Neste sentido, a capacidade de reacción mostrada pola sociedade galega tal día coma onte, enchendo as rúas de Compostela, parece estar indicándonos, polo menos, dúas cousas:

1. É necesario confiar na capacidade da nosa sociedade civil, á hora de plantar cara a esta embestida, para adaptarse a unha guerra de posicións que será longa e que en absoluto está dirimida. Así, e como mostra de que o presidente da Xunta entende ben a situación actual do taboleiro, resulta sintomático que un día antes da manifestación Feijoo deostase, nun acto en Londres, a noción de resistencia cultural. Segundo o noso prócer, aquela adoece do erro capital de conter en si mesma a palabra resistencia.
Pero por que mistura Feijoo o concepto de resistencia entendida como renuencia a incorporarse ás correntes de pensamento globais (como se na nosa terra modernidade e galeguismo non tivesen camiñado toda a vida da man) co lexítimo dereito a tratar de conter a cultura dunha dereita que sempre representou, e que tamén agora representa, a reacción cavernícola e antiilustrada? Nada é inocente.

2. É tamén necesario evitar o pensamento sectario (definido por Gramsci como «aquel que impide ver que o partido político non só é a organización técnica do partido en si senón todo o bloque social do que o partido é guía porque é a súa expresión necesaria») e acumular forzas. Todo aquel disposto a unirse a esta causa común, sen máis requisito que o de turrar polo carro, ten que poder facelo.

A vida está chea de trincheiras nas que a xente que fala e ama a lingua debe enfrontarse a diario a un inimigo poderoso en forma de prexuízos, clasismo, ignorancia, intolerancia, incomprensión, etc.. Só dándolle o protagonismo absoluto a esa xente, conseguiremos facer que o actual estado de cousas vire ao noso favor.

Cita con Daoud Hari

noreply@blogger.com (O Fuco) — Wed, 14 Oct 2009 14:21:00 +0000

Razón, emoción e poesía a partir dun libro de Judith Butler

noreply@blogger.com (O Fuco) — Mon, 12 Oct 2009 15:32:00 +0000

Para Lacan –dinos Judith Butler en El género en disputa. El feminismo y la subversión de la identidad (Paidós, 2007)– o Simbólico (a linguaxe) nace da represión, o que el denomina a “Lei do Pai”, que forza a separación e a distinción entre o corpo do bebé e o corpo da nai; mediante esta separación supérase o estadio prediscursivo no que predomina a pura emoción, a líbido.
Fronte a orde patriarcal do Simbólico, Julia Kristeva contrapuxo –tamén segundo a lectura de Butler– o Semiótico, unha orde de significación previa á separación entre o bebé e a nai. Esta capacidade semiótica non represiva inserida na indistinción libidinal entre o bebé e a nai ten por característico a plurivocidade.
Agora ben, como di Judith Butler en O xénero en disputa:

«Kristeva admite la hipótesis de que la cultura equivale a lo Simbólico, que éste se encuentra completamente imbuído bajo la “Ley del Padre”, y que las únicas formas de actividad no psicótica son las que intervienen hasta cierto punto en lo Simbólico. Así su labor estratégica no es reemplazar lo Simbólico por lo semiótico ni designar lo semiótico como una opción cultural rival, sino más bien reforzar aquellas experiencias de lo Simbólico que posibilitan una revelación de los límites que lo alejan de lo semiótico.»

Para Kristeva tanto o momento do parto, no que a muller volve indistinguirse da nai ao volver ser a nai, como a linguaxe poética, no que a ruptura entre instinto e representación se producen de maneira culturalmente comunicables, son dous mecanismos polos que se evidencian estes límites do Simbólico. Ou, posto de novo en palabras de Butler:

«Para Kristeva, la poesía y la maternidad constituyen prácticas privilegiadas que tienen lugar dentro de la cultura paternamente castigada, las cuales posibilitan una experiencia no psicótica de esa heterogeneidad y dependencia propias del ámbito materno.»

Así, a linguaxe poética, unha linguaxe que a mesma Kristeva xulga como psicótica, precisa da orde simbólica para resultar comunicable. E aquí, entendo eu, está o quid do asunto. O que Lacan denomina o Simbólico –que mutatis mutandis podería ser o mesmo que a Ilustración denominaba a Razón e os gregos o Logos (e alén de si este é un orde patriarcal ou non)– é o único mecanismo dos tres (os outros dous serían a líbido ou emoción e a poesía) que permite desenvolver un punto de encontro, un espazo do obxectivo, do unívoco; un espazo de comunicabilidade (en definitiva un Ágora, por volver coa película de Amenabar) que vaia máis alá do caprichosamente subxectivo que é a poesía e do non-representable que é a emoción.

En oposición a todo o anterior, e por comentar agora o que propón Butler, esta ven dicir que todo é cultural, e cando di todo, quere dicir –ou iso entendo eu– tamén o que entendemos por patriarcado (o que entendemos por home), o que entendemos por feminismo (o que entendemos por muller), o que entendemos por obxectivo (a ciencia), o que entendemos por comprensión mutua (a comunicación), o que entendemos por bioloxía (o corpo), etc., etc., etc. Naturalmente, este cuestionamento absoluto e esta equiparación de todas as categorías é lícita, o que non acabo de entender é de que vale enunciar este calexón sen saída, esta deconstrucción de todas as posicións de verdade cando, tamén o propio enunciado (neste caso o libro de Butler), estaría escrito desde unha posición de verdade igual de suxeita á continxencia e, polo tanto, ao cuestionamento, mesmo antes de decidir enunciala, que as outras posicións de verdade que critica.

Da razón e a emoción

noreply@blogger.com (O Fuco) — Sat, 10 Oct 2009 20:30:00 +0000

Ágora (Alejandro Amenabar, 2009) é unha película que, alén da súa maior ou menor fidelidade histórica e alén das súas maiores ou menores concesións á narrativa hollywoodense, trata sobre a secular confrontación entre o coñecemento científico e o coñecemento supersticioso ou relixioso. O primeiro interrógase sen cesar e só concede o título provisional de verdade ao que pode ser demostrado e/ou deducido a partir de coñecementos validados e previamente acumulados polo ser humano. O segundo acepta acriticamente unha serie proposicións imposibles de subscribir ou refutar e sobre elas constrúe todo o seu edificio lóxico. O primeiro esixe un exercicio de distanciamento continuo a respecto de todos os axiomas vixentes. O segundo avoga por mergullarse neles cega e emocionalmente. O primeiro deposita a súa confianza nas capacidades humanas, pero sabe –como cando na película a cámara se separa da atmosfera terrestre e nos mostra a pequenez do noso planeta nun universo inmenso e insoldable– observar o inmediato con perspectiva. O segundo, que só sabe separarse do inmediato para burlarse da ridiculez humana, cae na vaidade máis pedestre cando xulga imposible impugnar a presada de dogmas nos que se sostén.
Carlos Boyero, o crítico de cine de El País, sostiña, no comentario á película que publicaba onte ese xornal, a seguinte tese: estamos ante unha película respectable pero carente de emoción.
Hoxe, despois de pasar polo cine, sorpréndeme que Boyero escollese ese argumento para elaborar a súa crítica, toda vez que a cerna desta historia na que as peripecias de Hipatia, a filósofa alexandrina, actúan como metáfora de asuntos ben actuais, consiste, precisamente, –ou iso entendo eu– na necesidade de privilexiar a razón fronte a emoción e a frialdade analítica fronte o apaixonamento acrítico.
Así visto, e por levarlle a contraria a Boyero, poderiamos dicir que o feito de a película de Amenabar producir máis respecto que emoción constitúe –paradoxalmente ao estarmos ante un produto comercial– máis un signo de calidade ca unha eiva.
Algo parecido ao que por exemplo sucedía, salvando as distancias, co teatro de Brecht.

Etoloxía do "wasp" autóctono

noreply@blogger.com (O Fuco) — Wed, 07 Oct 2009 19:48:00 +0000

Lía hai uns días unha crónica no diario Público que alertaba do aumento de ataques da extrema dereita norteamericana ao presidente Obama. No artigo mencionábase a un creador de opinión da Fox News, moi coñecido nos EEUU, convertido, segundo relataba o periódico, no «principal dedo acusador» desta campaña. O xornalista, que xa utilizara a nova dunha agresión por parte duns rapaces negros a un rapaz branco como proba irrefutable de que desde o acceso de Obama á Casa branca os EEUU estaban a se converter nun «país para negros», empregou, máis recentemente, o argumento de que co presidente mulato no goberno utilizábanse as escolas para adoutrinar aos rapaces.
Non nos soan aos galegos este tipo de argumentos? Acaso non contamos tamén entre nós con xente empeñada en destruír cada institución que non controla? Non nos resulta excesivamente familiar todo este show onde da excepción se fai norma, onde a manipulación substitúe a información e onde a linguaxe se retorce ata quedar irrecoñecible?
Que os grandes marxinados historicamente nos EEUU son os cidadáns de raza negra é algo máis que sabido. Que os wasp sempre combinaron o medo ao estranxeiro co medo ao negro como cortina de fume para desviar a atención doutras cuestión máis importantes que contribuísen a desaloxalos do poder, tamén. A novidade agora é que quen goberna non pertence –non polo menos bioloxicamente– á minoría wasp tradicionalmente hexemónica. De aí que os destronados bufen.
Onte levantouse o segredo sobre o sumario da chamada trama Gürtel. Do mesmo despréndese que non habería practicamente ningún alto cargo do PP español que non estivese salpicado pola corrupción. Tamén se colixe que o PP galego podería estar enzoufado en merda ata as orellas. Pero hoxe, Roberto Blanco Valdés, o creador de opinión estrela na Voz de Galicia, lonxe de dedicar a súa columna a tratar a fondo o latrocinio instalado na dereita española e galega, prefire dedicala a proclamar a racionalidade de reoficializar os mesmos topónimos que no seu tempo deturpara o franquismo e a reclamar a derrogación da Lei de Normalización Lingüística aprobada por consenso. E isto non pode ser casual. Entre outros, este individuo e o xornal que o publica, foron os encargados de amplificar a vaga antigaleguista que conseguiu acabar co bipartito. Unha ofensiva desestabilizadora practicamente copiada das estratexias que a extrema dereita ianqui ven utilizando para tensar á sociedade desde os anos oitenta ata o presente.
Os herdeiros da vella extrema dereita española abandonaron hai tempo o seu antiamericanismo noventaeoitesco. Hoxe, os nosos wasps autóctonos, camuflados como demócratas ilustrados, pretenden convencernos, empregando a mesma hilaridade que os seus mestres ianquis, de que a senrazón é a razón, de que a reacción é o progreso e de que o privilexio é o dereito.
Espantados ante a perspectiva de dilapidar o capital de credibilidade que en teoría ten a dereita no que ao manexo dos cartos públicos se refire e temerosos de que os seus propios votantes actúen como aqueles seareiros de Pinochet que perdoaban todas as barbaridades do ditador excepto que roubase, seguirán á procura de calquera cousa que os axude (e pouco lles importa se polo medio hai que dinamitar todo o estado autonómico) a manter ao electorado distraído ata as próximas municipais.

Velaquí o tipo de irresponsables que andan a xogar ca nosa lingua e o cotroso das súas razóns.

Retomando a palabra

noreply@blogger.com (O Fuco) — Mon, 05 Oct 2009 21:10:00 +0000

«A linguaxe arrebola feixes de realidade sobre o corpo social»
Monique Wittig

Citada en O xénero en disputa. O feminismo e a subversión da identidade (Judith Butler, 1990)

Di Francisco Louça nunha análise das pasadas eleccións lexislativas portuguesas titulada Cinco lições das eleições: «a luta do Bloco é por um governo responsável, rigoroso e de justiça económica. Cada dia em que a maioria do país for sacrificada por esta nova crise orçamental, a alternativa da esquerda terá que ser mais exigente e mais clara.», e engade, «durante todos os próximos anos, a disputa será entre o governo do desastre económico e a justiça na economia. A força do Bloco será a sua coerência.»
Noutro artigo do mesmo cariz, este para facer recapitulación das eleccións alemás, Oskar Lafontaine afirma: «agora pensamos nas tarefas que haberemos sobrelevar. Ningún goberno conseguiu ata agora regular satisfactoriamente o sector bancario. [...] Enfrontámonos a un enorme desafío, porque a crise actual xa se cobrou milleiros de millóns e millóns de postos de traballo, por nomear só os seus principais efectos. Que a política sexa incapaz de reaccionar cunha regulación correspondente será fatal.»
Semella que tanto o político portugués como o alemán pretenden, nestas primeiras reflexións postelectorais, marcar sobre que eixos pivotará o seu discurso político máis imediato; e ambos, ademais de coincidir na satisfacción ante os bos resultados acadados polas súas respetivas formacións, apuntan nun mesmo camiño: o que cómpre é falar de economía.
Se cadra por iso resultan curiosas (en realidade non tanto) as cousas que di o editorialista de El Pais na súa homilía publicada hoxe baixo o título Izquierda en crisis.
Nun parágrafo que calquera persoa de esquerdas podería asinar sen sentir vergoña o xornal de PRISA describe o que lle veu sucedendo á esquerda durante todos estes anos con gran capacidade de síntese e tino (non en van a análise, lonxe de ser nova, circula desde hai ben tempo):

«La izquierda se muestra perpleja de que los ciudadanos no pasen factura a los partidos que inspiraron las políticas económicas causantes de la crisis. Se olvidan, así, de que mientras gobernó no trató de corregirlas ni de cuestionarlas. Más bien les ofreció un aval en la línea de la Tercera Vía de Tony Blair y se limitó a marcar sus diferencias con los conservadores en terrenos como los valores y las costumbres. Como consecuencia, la izquierda no sólo no se ha legitimado como alternativa cuando tenía que hacerlo, sino que, en muchos casos, la crisis le sorprendió en el Gobierno, gestionando la economía desde los presupuestos que han fracasado y que los electores castigan en su cabeza.»

Pero se abraia ver ao mesmo xornal que sempre marcou a liña política do PSOE (por moito que agora a relación estea en stand by) denunciar a Terceira Vía posmoderna das guerras culturais, máis abraia aínda que no mentado editorial se inclúa nesa esquerda fracasada (só así se pode entender ese silencio sobre Die Linke e o Bloco) a dúas forzas políticas que, esgrimindo un discurso eminentemente económico, están conseguindo artellar un novo polo á esquerda da socialdemocracia.
Naturalmente, nada disto é inocente. E cando no último parágrafo do editorial lemos, a propósito dos malos resultados dos socialdemócratas tanto en Alemaña como en Portugal, que

«esta pérdida de peso no es una buena noticia para nadie, ni siquiera para los partidos conservadores. Entre otras razones porque el vacío que la izquierda deja está siendo ocupado en muchos casos por discursos y fuerzas populistas, contra las que los partidos democráticos, sea cual sea su ubicación ideológica, siempre han tenido serias dificultades para competir en el terreno electoral.»

sabemos que o que preocupa a El País non é tanto o estado da esquerda en canto que conxunto de ideas (e moito menos a aplicación desas ideas á economía), como o futuro da esquerda en canto que palabra. Trátase de evitar, mediante ese novo caixón de xastre que é o termo populismo (semellante á ameaza do totalitarismo en boga cando a esquerda non aceptaba as regras da democracia liberal), que estes novos partidos europeos –e os seus irmáns latinoamericanos– que non en van inclúen nas súas siglas a propia palabra esquerda, poidan reapropiarse en solitario dunha marca que se sabe extremadamente perigosa cando os poderes económicos non a teñen ben (de)limitada, ben definida e ben domesticada.

En definitiva, o que de verdade provoca cuitas en El Pais é comprobar que, por exemplo, cando Gregor Gysy –líder oriental de Die Linke– ousa dicir: «encontrámonos ante un feito sen parangón na historia de Alemaña. Desde que se fundara a República federal en 1949, ningunha forza política á esquerda da socialdemocracia obtivo nunhas eleccións ao Parlamento federal unha porcentaxe de dous díxitos», a capacidade do socioliberalismo político e mediático de seguir usurpando o lugar da esquerda nese primeiro pero decisivo campo de batalla que é a linguaxe, merma outro pouquiño máis.

Poliarquía

noreply@blogger.com (O Fuco) — Mon, 28 Sep 2009 20:47:00 +0000

De La poliarquía. Participación y oposición. (Robert A. Dahl, 1971), reeditado en castelán este ano por Tecnos, interesoume que o autor se gardase de chamar democracia aos sistemas electorais máis ou menos representativos vixentes en boa parte dos países do mundo. Dahl prefire referirse a estes rexímenes como "poliarquías" e deixa o termo democracia para definir o referente ideal ao que sempre se está por chegar.
En función de dúas variables –liberalización ou debate público e representación ou participación– o autor clasifica os diferentes sistemas en catro grupos posibles:
1. Hexemonías pechadas. Caracterizadas por pouco debate público e por ausencia de participación.
2. Hexemonías representativas. Caracterizadas por pouco debate público e por certa participación popular.
3. Oligarquías competitivas. Caracterizadas polo abondoso debate público e pola pouca participación.
4. Poliarquías. Caracterizadas polo abondoso debate público e pola moita participación.

Desbotado xa o termo democracia para definir o sistema no que vivimos neste curruncho do mundo, cumpriríanos agora dirimir se a nosa é unha "poliarquía" –que, como o seu nome indica, fai referencia á pluralidade de poderes– ou se, polo contrario, non nos encontramos ante un réxime que por veces recorda a unha "oligarquía competitiva" ao máis puro estilo "turnismo s. XIX" composta por institucións políticas afastadas da xente onde se debate moito sobre as cuestións menos importantes ou a unha "hexemonía representativa" ao máis puro estilo "dictabranda" na que o conxunto dos poderes económicos, políticos, xudiciais e mediáticos responden a uns mesmos estímulos e na que as persoas só cumpren o rol de asistir ás urnas cada catro anos para lexitimar co seu voto o estado de cousas.

* * * * *

Alemaña e Portugal –outras dúas poliarquías– celebraron onte eleccións lexislativas. No primeiro país o SPD sufriu un duro castigo despois de ter compartido goberno coa CDU de Angela Merkel. No segundo, o PS de Sócrates perdeu a maioría absoluta despois dunha lexislatura marcada pola prepotencia e as políticas liberais. Este fungueirazo á socialdemocracia (máis en Alemaña que en Portugal) unido ao incremento dos partidos da esquerda e do ecoloxismo (verdes e Die Linke en Alemaña, Bloco e CDU-PC en Portugal) permítenos aventurar algunhas conclusións:
A primeira é que a crise económica non conseguiu deslexitimar moralmente as políticas liberais (tanto en Alemaña como en Portugal os partidos liberais, FDP e CDS-PP, foron os outros triunfadores da noite). A segunda é que comeza a agromar timidamente unha nova esquerda sen complexos disposta a poñer en práctica programas verdadeiramente transformadores (o caso do Bloco de Esquerdas, que nestas eleccións duplicou os oito deputados que acadara en 2005, resulta especialmente chamativo). A terceira consiste no paradoxo de que, ao tempo que desde instancias económicas se volve avogar por certo keynesianismo, vemos como os partidos socialdemócratas, enleados desde hai anos en retóricas liberais, son incapaces de aproveitarse desta conxuntura.

Cabe preguntarse agora, extrapolando á nosa casa o visto nestas eleccións, se o Bloque Nacionalista Galego vai seguir empeñado en transformarse nun partido socialdemócrata ao uso precisamente cando parece que asistimos ao ocaso da socialdemocracia. Pero tamén hai que preguntarse se o PSdG –un día facéndolle o xogo á dereita na cultural war do L coruñés, outro disposto a chegar a grandes pactos estatutarios co PP– desexa editar na nosa terra –baixo o delirio de conseguir borrar do mapa ao nacionalismo– unha gran coalición PP-PSOE como a que levou á tumba, nestas últimas eleccións, ao outrora todopoderoso SPD alemán.

Cine fantástico e sublimación

noreply@blogger.com (O Fuco) — Sat, 19 Sep 2009 01:54:00 +0000

Hai varios motivos que me impiden acudir ao cine máis a miudo do que o fago: o pobre da oferta, o absurdo do sistema de dobraxe e o prezo. Porén, de cando en vez non só asisto ás salas senón que me atrevo con algunha película das consideradas mainstream. Onte foi un deses días. A película: District 9 (Neill Blomkamp, 2009).
O máis interesante do xénero de ciencia ficción para os que non somos especialmente afeccionados á conxunción de ferralla e bechos é o que ten de escaparate das fobias psicosociais dun tempo e dun lugar. Nun interesante artigo titulado Gigantas/ casas/ ciudades. Apuntes para una topografía política del género y la raza Beatriz Preciado analiza a representación da muller monstruosa no cinema de ciencia ficción dos anos cincuenta, sobre todo a partir da película The attack of the 50 foot woman (Nathan Herz, 1958), como unha reacción ansiosa dos varóns pola ocupación por parte das mulleres de raza branca de novos espazos de visibilidade social (por certo que este subxénero das xigantas habería ter un novo momento de gloria o ano 1962 coa curta de Fellini A tentación do doutor Antonio, incluída na obra colectiva Bocacio 70, na que unha exuberante Anita Eckberg facía as veces de muller descomunal e acosadora do pusilánime Antonio). Seguindo esta liña de argumentación poderiamos afirmar que a ficción clásica de Orson Welles para a radio A guerra dos mundos (1938) conseguiría facer real ante o seu público –e tan real– a ameaza latente de invasión estranxeira –xa fóse esta levada a cabo por extraterrestres ou por soviéticos (para o caso era case o mesmo)– que supostamente pendía sobre os USA naquela altura; que o Planeta dos simios (Franklin J. Schaffner, 1968) representaría a obsesión –e novamente o medo– estadounidense polo problema negro nuns intres en que os afroamericanos comezaban a tomar consciencia política e a levantarse contra a discriminación racial; e que filmes como Independece day (Roland Emmerich, 1996) colmarían nos anos noventa, e a base de invasión marciana pura, o grande baleiro que deixou a caída da URSS como antagonista mundial –pouco despois este baleiro sería enchido directamente polo desastre natural en filmes como Tormenta perfecta (Wolfgang Petersen, 2000)– polo menos ata a construcción do novo inimigo en forma de árabe fundamentalista, un inimigo que, por ter entrado na historia non como ameaza fantasma senón como brutal realidade o día 11 de setembro de 2001 non precisou do labor exorcizador do cine, de aí, se cadra, que fose tan mal recibida nos Estados Unidos a tentativa de Oliver Stone de recrear en World Trade Center (2006) os últimos momentos dun dos avións que haberían ser esnafrados contra as torres xemelgas.
Para rematar con este breve percorrido polas neuroses do stablishment cinematográfico, e antes de entrar no que quero dicir de District 9, citar tamén The day after tomorrow, unha cinta do 2004 dirixida novamente por Roland Emmerich que podería representar a lectura hollywoodiense do medo ao cambio climático.

E que medo reprimido atopamos logo en District 9? Fagamos primeiro unha pequena sinopse.
A historia comeza co feito consumado de que unha nave alieníxena permanece inmóbil sobre o espazo aéreo da cidade de Johanesburgo. Nestes primeiros compases da película o director adopta un estilo de falso documental no que vamos coñecendo algúns datos sobre que está sucedendo nesa cidade. Entre estes datos destaca, por exemplo, que cando os humanos accederon á nave atoparon centos de alieníxenas en malas condicións, desnutridos e enfermos. Pronto sabemos tamén que pasado o tempo os alieníxenas foron segregados nun barrio da cidade (o Distrito nove) onde os seres humanos non adoitan entrar. Neste barrio os alieníxenas malviven en condicións pésimas, compran comida de gato –para eles unha droga– a mafias nixerianas que tamén trafican con mulleres e armas. Os alieníxenas son desprezados polos humanos por causar alborotos, roubos e problemas. Ademais, os humanos consideran aos alieníxenas pouco intelixentes, sucios e agresivos sendo apreciados unicamente os alieníxenas traballadores. A MNU, unha empresa contratada polo goberno para trasladar aos alieníxenas desde o Distrito 9 a un campo de concentración nas aforas da cidade, nomeará a Wikus van der Merve, un home inocente casado coa filla do xefe, como encargado de levar a cabo esta tarefa. Unha vez no Distrito 9, Wikus, manexando un cilindro metálico atopado no rexistro da casa dun dos alieníxenas, derrama sen querer un estraño líquido no rostro que lle provocará mutacións no seu corpo. A partir deste momento a película consiste en comprobar como Wikus tenta recuperar, coa posterior axuda do alieníxena que gardaba o líquido na casa e que tamén o necesita para regresar ao seu planeta, o estraño cilindro –agora nas mans da MNU– para poder retornar ao seu estado humano orixinal.
Desta película ambientada en Sudáfrica díxose que pretendía ser unha alegoría do apartheid. Porén, na miña opinión, o feito de estar localizada naquel país, e en concreto na súa capital, é o que asegura que a trama non ten nada que ver co réxime racista afrikáner. Nos testemuños do falso documental sobre os alieníxenas, brancos e negros opinan coa mesma carraxe sobre os intrusos, ademais, non hai ningún tipo de posible vinculación política ou emocional entre os personaxes negros da película e os alieníxenas. Pero se cadra a proba máis concluínte de que o filme non ten nada que ver co apartheid, ou polo menos non co apartheid histórico, é que o protagonista, o ser humano que acabará converténdose en alieníxena, será Wikus van der Merve, un home branco que, como o seu apelido indica, pertence á minoría neerlandesa tradicionalmente dominante en Sudáfrica. O rol que xoga Wikus nesta historia é o da persoa que, atopándose no vértice superior da pirámide social, vaise ver, por unha mala xogada do azar, baixando chanzos (con cada pequena mutación do seu corpo un chanzo máis) ata caer no máis baixo de todos, no estatuto de alieníxena.
Tras os primeiros momentos de falso documental onde a película mostra unha maior vocación artística o filme decae e limitámonos a asistir a unha orxía de disparos, persecucións e mesmo algunhas brincadeiras para distender a acción no que só un elemento é digno de interese: comprobar como o protagonista vai experimentando empatía polo Outro e tomando consciencia da súa necesidade de rebelarse ante o estado de cousas na medida en que el mesmo descende socialmente e sufre a discriminación, isto é, na medida en que, por mor das sucesivas mutacións, vai transformándose nun Outro.
Pero entón que medo sublimado atopamos en District 9? Móstransenos alieníxenas esfameados e amoreados arribando nunha nave a unha cidade que, ademais de ser a máis rica de África na realidade, actúa na ficción como metáfora de calquera cidade moderna occidentalizada. Tamén vemos marxinalidade, drogadicción, contacto con mafias, traballos ingratos, trato brutal por parte das autoridades e desprezo absoluto polos dereitos máis básicos dos alieníxenas. Acaso non nos sona todo isto?
Se ben parece obvio que a película trata do medo ao Outro en xeral, o primeiro medo que, na miña opinión, e de maneira máis concreta, sublima esta película é o mesmo medo que levou á fascistoide Italia de Berlusconi a considerar un delito non ter os papeis en regra: o medo á inmigración. O segundo dos medos é aínda máis complexo. É o medo que impide a solidariedade entre as clases baixas autóctonas e os recén chegados: o medo ao desclasamento. Que ese desclasamento o protagonice unha persoa situada no máis alto da estratificación social non fai máis que agudizar o pánico entre os que se sitúan en posicións intermedias ou baixas da escala, levándoos a radicalizar as súas prevencións (por exemplo votando á extrema dereita) para evitar o desecenso.
A película de Neill Blomkamp ben podería ser, polo tanto, o produto destas neuroses traducido á liguaxe da cultura audiovisual de masas contemporánea.

Dúas espadas

noreply@blogger.com (O Fuco) — Tue, 15 Sep 2009 22:41:00 +0000

Alá polo século XIV, o rei francés Filipe IV alcumado o Fermoso, por verse necesitado de recursos, pretendeu obrigar á igrexa a pagar tributos. Este feito motivaría unha agre disputa entre este monarca e o Papa Bonifacio VIII por ver cal das dúas autoridades prevalecía sobre a outra. O choque remataría coa morte do Papa e o traslado da sé papal desde Roma ata as beiras do Ródano —á impresionante residencia dos Papas de Aviñón— lugar que na actualidade alberga as representacións do coñecido festival de teatro. A victoria de Filipe e o conseguinte período aviñonés do papado supuxo a supeditación do poder universal da igrexa ao poder secularizado e territorializado do rei, considerándose, polo tanto, un fito no que á laicización do poder se refire.
Como resultado dun proceso que se habería iniciar xa no século XII, coa lea polo dominium mundi (o dominio universal) entre o Sacro Imperio Romano Xermánico e o papado, e no ambiente escolástico da época, diferentes figuras intelectuais van tomar partido pola causa do Papa ou do rei respectivamente, xerando toda unha literatura sobre lexitimidade política. Entre os lugares comúns daquelas discusións, repasadas por Bernardo Bayona Aznar en El origen del Estado laico desde la Edad Media (Tecnos, 2009), habería aparecer de forma reiterada a «doutrina das dúas espadas».
Segundo a interpretación que os defensores da prevalencia do rei fixeron desta teoría, Deus tería cedido unha espada ao papado para gobernar exclusivamente os asuntos espirituais e outra ao rei para gobernar exclusivamente os asuntos terreais debendo o Papa, polo tanto, someterse, no que a asuntos terreais se refire, á xurisdicción do reino. Segundo a interpretación dos defensores do Papa da doutrina das dúas espadas, a espada do rei non sería máis que unha concesión sempre dependente da omnipotente espada papal, única fonte de lexitimidade verdadeira. A medio camiño das dúas posturas, os defensores da chamada «vía media», outorgaban igual carta de natureza a un e a outro poder.

No presente, cando a igrexa católica xa é só unha sombra do que era, outro tipo de organizacións universais disputan a lexitimidade ás institucións políticas conformadas polos cidadáns. O papado de hoxe constitúeno superestructuras tecnocráticas e grandes empresas multinacionais que pretenden convencernos de que só a súa espada dispón de poder real.
Se no século XIV intelectuais da talla de Marsilio de Padua, un dos pais do pensamento político moderno, optaron claramente pola espada do poder laico, comprendendo que cando se baten dúas espadas nunha loita histórica un debe posicionarse fuxindo da mediocridade, no século XXI a maioría dos intelectuais semellan máis papistas co Papa, sendo poucos os que se atreven a cuestionar a lóxica economicista que, como o cristianismo no medievo, impregna transversalmente todos os recunchos da nosa existencia e fai imposible a vida aos seus herexes.

* * * * *

Algúns dos defensores da «vía media» como Xoan de París inspiráronse, para as súas argumentacións, na filosofía de Aristóteles por interposición de Tomé de Aquino. Aristóteles dicía que a virtude se encontra no termo medio entre dous estremos e seguro que Felipe González, ese herdeiro da tradición da «vía media», pensa moito en Aristóteles cando fala. Se nunhas declaracións recollidas polo diario Público o pasado vinte e cinco de xuño, o expresidente español alertaba contra as tentacións de «liquidar o sistema» xurdidas a raíz da crise financeira, noutras de hai un par de días, o estadista mundial vitalicio González alertaba sobre a necesidade de non esquecer que a orixe da crise estivo no sector financeiro e non nos gobernos e urxía a reformar aquel de vez —co gallo do vindeiro cumio do G20 de setembro— e a non incubar «o mesmo lixo que nos levou a esta crise».
Con similar vontade reformadora, El País publicaba o día trece deste mes un longo e pedagóxico artigo de Paul Krugman onde o Nobel de economía facía memoria dos máximos epígonos desa disciplina desde Adam Smith ata a Escola de Chicago pasando por John Maynard Keynes. Deste texto colixíase que, de entre todo o que Krugman entende por posible/desexable, a doutrina do vello economista británico é a que se sitúa máis próxima ao virtuoso medio, xa que, nas súas propias palabras, «a economía keynesiana segue sendo o mellor armazón que temos para dar sentido ás recesións».
En liña semellante á de Krugman e González —reforma ma non troppo— falou onte Obama en Wall Street ante un estamento financeiro tan pouco acostumado a pagar tributos como o Papa Bonifacio VIII. Celebrábase o cabodano do falecemento do xigante financeiro Lehman Brothers e o presidente estadounidense acudiu á meca do capitalismo para advertir, en aristotélico modo, que «remataron os tempos dos excesos»; o que é outra maneira de anunciar a chegada dos tempos da virtude.
Se me interesan as declaracións de personaxes como os citados é porque coñecer que pensa o sector máis morno da esquerda (de tan morno case frío) axuda a termos unha imaxe máis nítida, por vía indirecta, da capacidade de influencia e de presión que ten no mundo o pensamento autenticamente de esquerdas. E vese que aquela non é moita.
Pero hai por aí algún herexe que se atreve a dicir esta boca é miña. Walden Bello, se cadra sabedor de que non existe un termo-medio-en-si alleo aos dous estremos que aleatoriamente prefiramos trazar con anterioridade, suxire, no artigo titulado Chegou a hora de pór fin á globalización?, un outro camiño diferente ao de González, Krugman e, por suposto, Obama, para acadar a virtude: a desglobalización.
O filipino desenvolve en once puntos a súa alternativa. Un resumo da mesma incluiría as seguintes ideas: 1. Máis mercado interior, menos exportación. 2. Produción a escala comunitaria ou nacional. 3. Proteccionismo das economías locais fronte o dumping das grandes corporacións (véxase o caso do leite galego). 4. Política industrial que favoreza ao sector manufactureiro. 5. Redistribución do ingreso e da terra. 6. Menos crecemento, máis calidade de vida e máis medio ambiente. 7. Desenvolvemento mediante tecnoloxías sostibles. 8. Democratización da toma de decisións en materia económica. 9. Institucionalización do control por parte da sociedade civil do sector privado e do Estado. 10. Instauración dun sistema de propiedade mixto (cooperativas, sector privado, sector público) con exclusión de multinacionais. 11. Substitución de institucións globais tipo FMI ou BM por outras de caracter rexional tipo ALBA baseadas non tanto no libre comercio canto na cooperación.

De todos os puntos, o oitavo, democratizar a toma de decisións en materia económica, paréceme o máis importante, ou polo menos, o mínimo necesario para poder levar a cabo os outros todos. Pero pór en práctica ese punto evidenciaría con total virulencia o rexurdir dunha nova doutrina das dúas espadas como a que imperou na Europa dos séculos XII ao XIV. Por un lado a espada do deus ex machina da economía. Polo outro a espada da sociedade civil politicamente consciente. E novamente en litixio —con máis urxencia se cabe desde a evidencia do cambio climático— a cuestión do dominio universal; o vello dominium mundi que enfrontara, hai xa tantísimo tempo, aos partidarios do Papa Bonifacio VIII contra os partidarios do rei Filipe IV de Francia alcumado o Fermoso.

A globalización da inmoralidade

noreply@blogger.com (O Fuco) — Wed, 09 Sep 2009 19:12:00 +0000

Toda a prensa se fixo eco do setenta aniversario do inicio da Segunda Guerra Mundial. A efeméride foi lembrada con non poucos acenos conducentes a igualar nazismo e comunismo, a minusvalorar o papel decisivo do Exército Roxo na derrota de Hitler e a esquecer o compromiso radicalmente antifascista e democrático de todas as forzas progresistas europeas —e aquí debemos incluír o Partido Galeguista dos Bóveda, Castelao ou Vilar Ponte— organizadas desde antes do comezo da guerra mediante a fórmula das Frontes Populares. A celebración dos actos en Polonia, certamente un país abafado a partes iguais por Alemaña e Rusia, pero hogano alumno avantaxado do fundamentalismo relixioso e económico americano, contribuíu de xeito notable a esta deturpación tendente a desmontar toda a lexitimidade histórica que aínda lle puidera quedar á esquerda e a destruír un dos principais fitos que integran a súa memoria.
Nun ámbito e nun lugar distinto, revelouse estes días como o contido da campaña que están a desenvolver os sectores máis resesos da sociedade estadounidense —precisamente aqueles que fan gala da súa falta de ideoloxía— en contra do sistema sanitario público que pretende impulsar a administración Obama (reforma que xulgan colectivizante de máis) , tamén se pode interpretar como un episodio a engadir a esta estela revisionista. Frases como «Hitler tamén socializou a sanidade» son dardos envelenados lanzados sobre o lombo dunha conquista social de valor incalculable aínda non coñecida polo pobo americano.
Máis perto de nós, o irmán ideolóxico daqueles ultras republicanos ianquis, isto é, o PP, hai tempo que ensaia as mesmas estratexias que os seus amigos do outro lado do Atlántico. Cando saíu á luz pública o caso do doutor Montes —médico acusado polo goberno madrileño de aplicar eutanasias ilegais— os argumentos utilizados para desprestixiar a sanidade pública por parte das autoridades que deberían defendela eran coincidentes cos que hoxe utilizan os anti-Obama. Do mesmo xeito que o médico madrileño foi caricaturizado como o «Doutor Morte», os republicanos americanos pretenden vincular a creación dun sistema público de saúde nos Estados Unidos coa instauración de «Comités da Morte» encargados de desenchufar desvalidos anciáns ingresados na rede hospitalaria pública. Que en breve comecemos a escoitar homilías da conselleira Farjas arredor da urxencia de privatizar o Sergas para combater o totalitarismo sanitario é só unha cuestión de tempo.
Por todo o dito ata agora, tampouco non sorprende a campaña revisionista —de nivel doméstico pero con certo cheiro polaco— emprendida polo PP co gallo do último pique-nique-con-chaqueta-de-pana celebrado polos socialistas en León. Desta volta os populares emprendérona co simbolismo do puño en alto, igualando este xesto con aquel outro saúdo á romana tan caro a moitos dos seus militantes (que llo digan senón ao PP coruñés reticente a mudar o rueiro fascista daquela cidade). Esperanza Aguirre, presidenta do goberno que alcumou ao doutor Montes como Doutor Morte e experta, xa que logo, en acuñar frases efectistas que eclipsen ao adversario (ZP anunciou no acto do puño en alto unha suba das pensións) sintetizouno de vez: «El puño en alto es un gesto amenazante de ideologías totalitarias».
O debate do puño en alto aínda non chegou á nosa terra, pero mentres esperamos a que Feijoo o introduza, contentámonos con saber que este país, tradicionalmente pouco asociado á idea de innovación encóntrase hoxe á vangarda no que a manipulación política se refire. Lendo varias reportaxes sobre os manifestantes anti sanidade pública americanos dou cunhas declaracións nas que unha seareira republicana botaba man da «liberdade de escolla individual» —léase liberdade para morrer sen cura— para xustificar a súa oposición ao sistema público de saúde. Case que ao mesmo tempo, a prensa local viguesa, cómoda no seu papel de altofalante da ignominia, publicaba unhas declaracións nas que o sen par López Chaves-Llaves, en liña cos sectores máis resesos da sociedade galega, reivindicaba a liberdade lingüística individual —isto é, a liberdade para ser ignorante— fronte á opresora ordenanza de Normalización Lingüística do Concello de Vigo. Velaí algúns bos exemplos de globalización da inmoralidade.

A non-guerra afgá

noreply@blogger.com (O Fuco) — Fri, 04 Sep 2009 16:57:00 +0000

O exército español levaba ben tempo en Afganistán á espera duns bárbaros que non acababan de facer acto de presenza. Pero a diferenza do protagonista d`O deserto dos tártaros de Dino Buzzati (que habería morrer sen ver aos inimigos polos que tanto agardara) ao continxente destinado naquel país para maior gloria da democracia liberal e dos condutos que transportan gas e petroleo desde Asia chegoulle por fin o día de enfrontarse tête à tête a tan temidas hordas. En gloriosa acción, o exército español matou hoxe a trece deles. Ignoramos polo de agora se eran talibáns, delincuentes habituais ou insurxentes, pero si estamos en condicións de afirmar que todos eran homo sapiens afgáns. Case que no mesmo momento, e se cadra como recoñecemento o labor do exército español, a OTAN encargouse de eliminar, mediante a técnica do bombardeo, a noventa e cinco individuos (moi probablemente outros homo sapiens afgáns) que se amoreaban arredor dun camión cisterna para apañar combustible. Os dous sucedidos serán debidamente investigados antes se de esqueceren para sempre.
Se a de Iugoslavia foi, como ben recorda Manuel Vázquez Montalbán en La aznaridad (2003), a primeira das non-guerras que terían lugar no mundo, a de Afganistán semella ser a última. No medio, a apoteose iraquí:

«Aún no hemos visto [dicía Montalbán] los muertos de la guerra del Golfo, aquella guerra que según Baudrillard nunca existió, pero que movilizó a todo el cuerpo de intelectuales orgánicos belicistas que se pasaron días y días tratando de demostrarnos que el ejército iraquí era el cuarto ejército del mundo, muy por encima, desde luego, del suizo y del de Costa Rica. Un peligro.»

As non-guerras, como os non-aniversarios de Alicia no país das marabillas, nin se declaran nin se celebran. Simplemente están aí, todo o tempo que dura a nosa vida, para botarmos man delas cando o estimemos oportuno. Nas non-guerras non hai exércitos, hai continxentes humanitarios destinados a velar aleatoriamente por algún tipo de principio universal traizoado. Así, se no caso da non-guerra dos Balcáns había que liberar aos iugoslavos do etnicismo serbio e na non-guerra do Iraq había que liberar aos iraquís do pérfido Sadam, na non-guerra de Afganistán o «batallón electoral español» (Chacón dixit) seguirá a facer todo o necesario para que aqueles perigosísimos homo sapiens afgáns comprendan dunha vez que ou ben ingresan no paraíso demócrata ou ingresan no inferno.
E aínda que a ministra socialista De la Vega —como os socialistas que gobernaban cando Saraievo era esnaquizado— xustifique a presenza do exército no país asiático dicindo que «España está en Afganistán en una misión de Naciones Unidas, para defender la democracia, los derechos humanos y contribuir a la seguridad del país», eu aínda prefiro —á hora de definirmos o papel de España nos últimos conflitos internacionais— a explicación que espetara o Vázquez Montalbán máis castizo en La aznaridad:

«La contribución española a estas cruzadas se ha parecido a la de los palanganeros en las antiguas casas de putas: poner la palangana para que se limpiara sus partes el señorito.»

Cidadanía e política galega. Fin do divorcio?

noreply@blogger.com (O Fuco) — Sun, 30 Aug 2009 21:03:00 +0000

«A palabra político —deixou escrito Voltaire— significaba na súa orixe primitiva, cidadán, e hoxe, grazas á nosa perversidade, deu en significar o que engana aos cidadáns».
Por que esta frase, escrita hai máis de dous séculos e medio, parece ter sido escrita hai cinco minutos? Pensemos.
Sucedeu que tras décadas de hexemonía da dereita a todos os niveis (xa lle chamemos contragolpe, revolución conservadora, posdemocracia, restauración ou dictadura do capital) e despois da delongada parálise da esquerda (coa excepción do na miña opinión estéril agromar das ONG e coa máis fructífera, pero incompleta, invención dos Foros Sociais) baleirouse tanto, e tan intencionadamente de contido a noción do político que mesmo unha formación como o BNG —deseñada no seu momento para actuar como forza transformadora cun perfil anovado, orixinal e operativo en tempos en que case que nada funcionaba á esquerda do social liberalismo— foise deteriorando lentamente ata chegar ao momento de impass no que se atopa na actualidade.
Así, puidemos comprobar como, en sincronía coa arribada ás nosas costas dun buque de guerra cargado cunha nova dereita tan agresiva no represivo, tan ultraliberal no económico e tan inimiga da ilustración no cultural como a que campou nas últimas décadas nos Estados Unidos, a esquerda galega se estancaba, cada vez máis, no mesmo lameiro e ante os mesmos dilemas que case toda a esquerda da Europa. A este respecto, e como proba do dito, lembremos os resultados das últimas eleccións europeas ao longo e largo do continente.
E cales son eses dilemas? Os dilemas son moitos pero, para o que nos interesa neste momento, as principais cuestións sobre as que deberiamos reflexionar son basicamente dúas:
1. Como conseguir que a esquerda social —ese novo suxeito histórico tan heteroxéneo que aínda non se deixa enxergar con nitidez— recupere a ilusión pola política. Ou, por dicilo con Bernard Cassen, como conseguir que a totalidade da esquerda perda o medo a organizarse en tanto que tal para tomar o poder.
2. Que forma ha de ter o artefacto que consiga levar as demandas populares (as de verdade non as creadas e infladas nos medios sistémicos) ás institucións políticas de xeito que non se repitan os erros do pasado. Isto é, de que maneira habería que articular o binomio organización/participación para que ambos os dous polos poidan dar o máximo de si mesmos.
A celebración do Primeiro Foro Social Galego en decembro do 2008 supuxo un pequeno sinal de que, efectivamente, aí fóra había alguén con ganas de enfrontarse a estes e a outros dilemas. Porén, agora xa non basta con reunírmonos para nos coñecer e para saber das nosas respectivas existencias. O que cumpriría neste momento sería unha auténtica treboada de ideas para dar forma —se se estimase viable— a unha organización que puidese devolver á política a dignidade que merece.
O Encontro Irmandiño fixo pública, este mesmo mes de agosto, a súa intención de pór a andar un proceso no que se tente, cando menos, abordar os dous puntos comentados máis arriba co fin de chegar a se converter —en solitario se resulta imposible facelo dentro do BNG— no referente político-social que o país necesita. Para iso convocará a todos os cidadáns merecentes de tal nome e a todos os movementos sociais galegos con algo que dicir ao que denomina unha Rolda de Rebeldía. A afluencia e o interese que mostre esa esquerda social tantas veces orfa dunha proxección política ofrecerá pistas de ata onde se quere (ou se pode) chegar.
Porque non abonda con ir sempre á contra, nin con —como tamén deixou escrito Voltaire— «destruír o infame político que converte o crime en virtude». Saberse capaz de crear alternativas, ter vontade construtiva e estar verdadeiramente disposto a reactivar o valor da confianza, é dicir, da fraternidade, resulta —na mesma medida— necesario.

Artigo publicado o 30/8/09 no suplemento Altermundo do xornal Galicia-hoxe.

Dispersións estivais

noreply@blogger.com (O Fuco) — Sat, 29 Aug 2009 19:40:00 +0000

En tempos en que as únicas viaxes que se podían permitir as masas de galegos do común eran as que ían da casa ao campo, ao mar ou á guerra do Rif, e do porto de Vigo á emigración americana, Sigfried Krakauer escribiu un textiño titulado A viaxe e o baile no que se poden ler intuicións que os habitantes deste periférico país aínda estamos comezando a comprender. Nel o alemán alertaba sobre a aparición do fenómeno da viaxe de masas como busca inútil do novo polo novo e tamén de como, en sincronía co xurdimento desta obsesión polo exótico, se comezaba xa a ter consciencia do escorregadizo de tal categoría.

«[A] relativización do exótico —di Krakauer— vai da man do seu desterro da realidade, polo que tarde ou cedo aqueles con inclinacións románticas hanse ver obrigados a esixir o establecemento de reservas naturais valadas, illados reinos de conto de fadas nos que a xente aínda poida manter a esperanza desas experiencias que hoxe incluso Calcuta parece non poder ofrecer.»

E continuaba:

«Por iso, en termos estritos, a viaxe que está tan de moda, en realidade xa non permite a ninguén saborear a sensación dos lugares estraños; un hotel é igual ao seguinte, e a natureza do fondo resúltalle familiar aos lectores de revistas ilustradas.»

* * * * *

Despois de que a era Fraga nos legara, mediante aquela impagable imaxe turística dunha casiña circundada por un bosque enorme (e naturalmente encantado) de eucaliptos, unha síntese insuperable das dúas almas que se debaten, na Galiza contemporánea, entre seguir a ser a colonia produtora de materias primas que sempre fomos ou o parque temático de conto de fadas que por veces queremos ser; as autoridades actuais, ocupadas como están en abundar na primeira das almas (vexamos se non as diálises á carta que fan as empresas hidroeléctricas ao río Sil e a revisión dos planos eólico e acuícola) teñen que asistir ás queixas (ben que pouco escandalosas) dos hosteleiros preocupados porque a segunda das almas non acaba de levantar cabeza. Din os empresarios do turismo que o índice de ocupación este verán foi bastante baixo e botan a culpa á crise económica.
Eu, pola miña banda, sabedor como son de que o único método no que acreditan as autoridades para medir o número de visitas estivais é o do aumento ou diminución do peso do lixo recollido polos servizos municipais de limpeza, non darei creto a tales laios ata que todos os refugallos sexan convenientemente taxados.
Despois de todo, se ser colonia non funciona, e ser parque temático tampouco, que mellor futuro para o país que transformarse de vez nunha sociedade da información? A diferenza doutros sectores económicos ás sociedades da información non lles importa se o xénero co que traballan é bo ou malo —os ambientes profesionais mesmo acostuman dicir que unha boa nova non é nova. E é que a información é información tanto se anuncia a fin da Segunda Guerra Mundial como se anuncia o peso da merda expulsada polos turistas. Non necesitamos das profecías de Krakauer para saber que nos encontramos ante un sector con futuro.

* * * * *

Cando a merda é información, a información non pode ser máis ca merda. Comprobo, a través de La Voz de Galicia, como o que aparentaba ser un inocente artigo sobre o estado das carreiras universitarias acaba sendo todo un bote de vaselina para que a reforma de Boloña sexa menos dolorosa. O titular principal fala por si só: «Historiadores y filósofos son los titulados con menor salida laboral» o subtitular tamén é ben elocuente: «Los mayores porcentajes de inserción en el mercado de trabajo los registran los ingenieros y los economistas». O resto do traballo deductivo —Por que non eliminar Historia e Filosofía da universidade?— debemos facelo nós mesmos (pero en liberdade, obvio).
Desta volta tócalle a El País. A cantante Paulina Rubio declárase de esquerdas (non comunista «porque no podría vivir en La Habana») pero o titular da reportaxe resalta: «Soy una empresa que escribe canciones».
Poñamos agora en relación a nova de El País coa da Voz de Galicia e teremos un condensado do espírito dos tempos: para conseguirmos a masa de individuos-empresa demandados, o recoñecemento e o status que outorga o sistema universitario debe recaer só naqueles saberes utilizables polas empresas e nunca naqueles saberes susceptibles de xerar crítica ás empresas. Saquemos as humanidades con todo o seu pouso de dignidade cultural das aulas e deixemos para personaxes como Paulina Rubio as migallas comercializables da cultura do entretemento.

* * * * *

Pasados os traumas do socialismo real vemos como a esquerda actual se define cada vez máis por unha serie de valores que nada teñen que ver con aqueles furores industrialistas propios do século XIX e XX. Decrecemento vs. crecemento, austeridade vs. desbalde, lentitude vs. frenesí, aforro vs. consumismo, rigor vs. hedonismo, etc. son algúns dos principios que separan ao que queda de esquerda de todo o resto da sociedade.
Nunha interesante entrevista que publicou Galiza livre, Santiago Alba Rico reflexiona sobre estas e outras cuestións. De toda a conversa quedo con tres ideas:
1. Debemos ser conscientes do deserto do que partimos.
2. Debemos construír desde abaixo e desde o local a idea de comunidade que venza o individualismo rampante. Só entón poderán agromar alternativas.
3. Debemos ser revolucionarios no económico, reformistas (é dicir democráticos) no institucional e —o máis rechamante— conservadores no antropolóxico.

Que os chamados conservadores eran, de todos nós, os que menos conservaban é algo que xa sabiamos. Que padecemos agora unha dereita desacomplexada que vai a por todas é algo que tamén estamos comezando a saber. Pero quen nos ía dicir a nós que despois de todos os despoises iamos ter que botar man do noso «conservadorismo antropolóxico» para pararlles os pés a estes tolos que nos gobernan? Ver para crer.

Esquerda e Ilustración

noreply@blogger.com (O Fuco) — Sun, 16 Aug 2009 01:21:00 +0000

Luego cruzó el combés con paso firme, y, acercándose a la guillotina hizo volar la funda alquitranada que la cubría, haciéndola aparecer, por vez primera, desnuda y bien filosa la cuchilla, a la luz del sol. Luciendo todos los distintivos de su Autoridad, inmóvil, pétreo, con la mano derecha apoyada en los montantes de la Máquina, Víctor Hugues se había transformado, repentinamente, en una Alegoría. Con la Libertad, llegaba la primera guillotina al Nuevo Mundo.

El siglo de las luces. Alejo Carpentier, 1962.

Leo unha conversa con Antoni Domènech na que o director da imprescindible Revista Sinpermiso ataca o cerne ideolóxico que nucleou case que todo o pensamento crítico —polo menos no ámbito académico— desde os tempos da Escola de Frankfurt até os nosos días: a identificación entre Ilustración e capitalismo. Domènech embiste con dureza contra o Horkheimer de Dialéctica da ilustración, ao que considera xerme inicial dunha esquerda anti-ilustrada empeñada en confundir ciencia occidental con totalitarismo. Nomes como os de Foucault ou Lacan e outros máis recentes como Žižek ou Agamben son alcumados de antihumanistas (os primeiros) e de estúpidos, postmodernos e antidemocráticos (os segundos).
Domènech, comprometido co republicanismo de raigaña clásica, considera un erro histórico destes intelectuais o feito de teren regalado a tradición democrática e ilustrada ao liberalismo, de aí que se rebele contra toda teleoloxía do tipo: “A guillotina da revolución francesa levaba implícita o horror de Auschwitz”.
Ideas semellantes ás de Domènech atopeinas nun libriño que foi manipulado até o noxo pola dereita mediática madrileña para vilipendiar a por outra parte cuestionable materia de Educación para a cidadanía impulsada polo goberno Zapatero. Refírome a Educación para la ciudadanía. Democracia, capitalismo y Estado de derecho (Carlos Fdez. Liria, Pedro Fdez. Liria, Luis Alegre Zahonero, 2007). Un manual escrito cun estilo ameno e pedagóxico que partindo da Atenas clásica e da revolución francesa explica en que consiste isto da cidadanía, do imperio da lei, da Razón, da democracia, da separación de poderes, do capitalismo, do socialismo, etc.; e que tamén ten tempo para cargar duramente contra a estela da Escola de Frankfurt e a súa teima por atopar “reversos tenebrosos” ou “lados escuros” no proxecto ilustrado. Para os autores do libro a “impostura” da Escola de Frankfurt —“esta gran estafa intelectual do século XX”— sería o medio atopado por moitos intelectuais para adaptarense aos tempos; é dicir: para seguiren gañando cartos comodamente cargando no debe do proxecto ilustrado o que non serían máis que erros imputables ao capitalismo.

* * * * *

Unha das figuras recuperadas por esa nova esquerda “antidemocrática” (penso sobre todo en Agamben, pero tamén se atopan influencias en Žižek) é Carl Schmidt. En Contrarrevolución o resistencia. La teoría política de Carl Schmidt (1888-1985) (Tecnos, 2009), Carmelo Jiménez Segado debulla coa necesaria distancia emocional o periplo vital e intelectual deste xurista filonazi.
A modo de paréntese —e como curiosidades máis ou menos próximas ao noso país— resaltar que co gallo da querencia que o alemán sentía polo réxime franquista, a súa presenza nestas latitudes foi frecuente. Así, en 1947, José Caamaño Martínez leu na Universidade de Santiago de Compostela a primeira tese doutoral do Estado Español sobre Carl Schmidt baixo o título El pensamiento jurídico-político de Carl Schmidt. E por volta do ano 1962 o inefable expresidente da Xunta de Galiza, Manuel Fraga Iribarne, nomea a Schmidt membro de honra do Instituto de Estudios Políticos que entón presidía, recibíndoo co discurso Carl Schmidt: el hombre y su obra. Pecho a paréntese.
Schmidt dedicouse, canda outros intelectuais de dereitas alemáns, a exercer de ariete contra a feble república de Weimar. Boa parte da súa obra consiste nunha crítica feroz ao sistema democrático. Este antidemocratismo de Schmidt será aproveitado e reelaborado por pensadores de esquerda de finais do século XX e comezos do XXI como os xa referidos e tamén por outros como Chantal Mouffet.
Categorías schmidtiás como a de amigo/inimigo foron recuperadas por uns autores fartos desa outra impostura intelectual denominada "a fin das ideoloxías". Autores dedicados a desenmascarar o falso humanitarismo universalista (debedor da Declaración de dereitos do home e do cidadán da revolución francesa) que aparecía como xustificación de bombardeos e invasións imperialistas. Esta capacidade das democracias liberais para aplacar todo antagonismo real e para empregar a hoxe tan habitual “neolingua” coa que se revisten de nobres ideais as operacións máis indecentes, fora xa intuída por Carl Schmidt (ben que nun contexto e cun obxectivo diferente) a propósito do tratado de Versalles imposto a Alemaña despois da primeira guerra mundial:

«El Pacto de Versalles era, según Schmidt, fiel reflejo de esa polaridad liberal entre pathos ético y cálculo económico. [...] Las reparaciones de guerra, sostenidas e ilimitadas, se oponían a tanto derroche de humanismo. El Tratado era un instrumento jurídico para legitimar nuevas formas de imperialismo económico: el bloqueo de créditos, el embargo de materias primas o el hundimiento de la divisa extranjera se adornaba con un vocabulario esencialmente pacifista que no conocía ya la guerra, sino únicamente ejecuciones, sanciones, expediciones de castigo, pacificaciones, protección de los pactos, política internacional, medidas para garantizar la paz, y que reputaba violencia extraeconómica a cualquier intento de sustraerse al efecto de eses métodos.»

Se ben a maioría das ideas de Schmidt —a súa exaltación do Estado forte, o desprezo polos partidos políticos, a crenza irracional na figura do líder, a teoría dos Grandes espazos— acabarían demostrándose tan perigosas como o propio III Reich, non cabe dúbida de que algunhas relecturas da obra schmidtiá si axudan a clarexar, por moito que nos pese a adscrición ideolóxica do seu autor, o funcionamento das actuais democracias realmente existentes.

* * * * *

Din os autores de Educación para la ciudadanía. Democracia, capitalismo y Estado de derecho, nalgún punto do libro, que a esquerda ven arrastrando, xa desde as formulacións do propio Marx, un erro de vulto: considerar que o Estado de dereito é un elemento Superestructural e polo tanto consubstancial —léase eliminable— ao sistema económico capitalista. Os esforzos de moitos intelectuais por afondar nas raíces republicanas gregas, florentinas ou francesas vai encamiñado a superar esa eiva e a atopar novos —ou máis ben vellos— referentes democráticos para unha esquerda á defensiva.
Se cadra é certa a acusación que os Domènech ou os Liria fan contra unha esquerda demasiado ocupada en criticar á democracia e demasiado pouco ocupada en construír a democracia. Ou, se cadra, a cuestión ten máis que ver con a que tipo de democracia nos estamos referindo cando reivindicamos a democracia ou cando criticamos a democracia. Os mesmos autores de Educación para la ciudadanía. Democracia, capitalismo y Estado de derecho citan a coñecida fórmula de Schmidt “Soberano é quen decide sobre o estado de excepción” no capítulo en que repasan o elevado número de presidentes electos nas urnas que foron destituídos por golpes militares cada vez que pretendían lexislar para as clases populares; recoñecendo así que as observacións do alemán non van de todo desencamiñadas cando as aplicamos ás democracias formais hoxe existentes.
En todo caso, e se ben a fórmula “guillotina=Auschwitz” é o leitmotiv da esquerda relativista, eu teño para min que aquela non expresa a verdade do problema. A verdadeira decepción non chegou con Auschwitz ou coa identificación entre Ilustración e capitalismo. A verdadeira decepción tivo lugar —como ben nos recordan os autores do libro sobre Educación para a cidadanía comentado— o día de 1968 en que os tanques rusos entraron en Praga. Aí sóubose que o movemento chamado a pór en práctica os ideais ilustrados —o movemento comunista— era incapaz de imaxinarse a si mesmo como un sistema democrático. Así, e en lugar de guillotina= Auschwitz, creo que a ecuación verdadeiramente culpable da incapacidade da esquerda para facer nada máis que crítica debería formularse deste xeito: guillotina= progrom.
O fracaso final da experiencia soviética e as posteriores décadas de restauración conservadora fixeron o resto.

Reflexións sobre Massó

noreply@blogger.com (O Fuco) — Tue, 04 Aug 2009 21:52:00 +0000

Pensando un pouco sobre o conflito de Massó, despois da gran manifestación de Cangas o pasado un de agosto, decateime de que nel se reflicten algunhas das eivas e dos retos máis importantes para a esquerda do noso país. A seguir, as reflexións suscitadas:

1. É un feito o abismo aberto entre a clase política de esquerdas e os movementos sociais e capas da poboación próximos a aquela. No caso que nos ocupa (e coa salvedade da ACE) unha corporación de esquerdas —cunha alcaldesa do BNG— négase a actuar, paralizando as obras, contra a privatización dun espazo público que terá como destino a creación dunha área comercial, un porto deportivo e a construción de vivendas destinadas a persoas de alto poder adquisitivo.
2. Cando a esquerda asume ser correa de transmisión dos poderes económicos está contribuíndo á superposición da vontade empresarial sobre a vontade popular expresada nas urnas, pois costa crer que a base social que outorgou o seu voto ao actual goberno cangués tivese entre as súas prioridades unha actuación como a proxectada nos terreos de Massó.
3. Cando a esquerda deixa de facer política para aqueles que a apoiaron e fai política “para todos” amparándose na súa “responsabilidade institucional”, esquece que a razón de ser da política non é xestionar o que existe, senón “tomar partido” para conseguir transformar o estado de cousas.
4. Estar no poder non debería ser o único obxectivo dunha formación de esquerdas. Na oposición tamén se fai política.
5. O endebedamento é unha forma de control político. Cando o sector bancario é quen financia, os partidos políticos perden independencia.
6. A auténtica esquerda non imita, crea. A aceptación por parte dos partidos de esquerda —nomeadamente do BNG— da lóxica da política-espectáculo, conduce a unha necesidade de cartos cada vez maior. Unha esquerda alternativa debería evitar tales modelos e inventar novas formas de comunicación e mesmo de posta en escena na súa participación en comicios electorais. A pedagoxía, tamén na maneira de comunicar, debería ser práctica común da esquerda.
7. Asumir a axenda dos poderes económicos implica asumir tamén todo o seu sistema de lexitimación social en forma de control do aparato mediático e estatal. Ao colaborar nesta lexitimación a esquerda está, ademais de apoiando decisións que son contrarias aos intereses da maioría, cavando a súa propia tumba, toda vez que eses mesmos medios e aparatos do estado acabarán por volverse contra ela (máis aínda se, como a nosa, se trata dunha esquerda soberanista) cando non sexa imprescindible.
8. O conflicto de Massó clarifica o panorama social permitindo visibilizar mellor a existencia de intereses comúns entre capas da poboación antes inconexas. Mariñeiros e mariscadores, pequenos comerciantes, ecoloxistas e cidadanía anónima defensora do espazo público por unha banda; pola outra, a banca, os aparatos do estado e os medios de comunicación. A contradición —ben moderna— no conflito de Massó adquire esta forma: gran capital privatizador vs. toda forma de vida autónoma e sostible.
9. A ecoloxía debería ser unha das ideas máis importantes entre as chamadas a vertebrar calquera proxecto de esquerdas no futuro; a participación cidadá debería ser tamén unha outra idea transversal. Artellar modelos de participación e decisión cidadá que actúen como faros ou correctores da acción política (fóra dos prazos electorais), impedindo a deturpación do mandato popular debería ser prioritario; incluír (aínda con máis ímpeto) o ecoloxismo como principio rector da esquerda, tamén.
10. A esquerda política debería comunicarse coa cidadanía organizada nos movementos sociais. Os movementos sociais deberían recuperar a fe na política. É tan importante comprender que a mera mobilización sen articulación política acaba resultando estéril como ter claro que a esquerda que non se nutre das demandas sociais é unha esquerda morta (de fame).

A descolonización cultural (e política) do Eu

noreply@blogger.com (O Fuco) — Thu, 30 Jul 2009 23:40:00 +0000

«Disólvense todas as relacións sociais antigas e cristalizadas, co seu cortexo de concepcións e de ideas secularmente veneradas; as relacións que as substituen tórnanse anticuadas antes mesmo de cristalizaren. Todo o que era sólido e estable se esfuma, todo o que era sagrado é profanado e os homes son obrigados finalmente a encarar con desilusión as súas condicións de existencia e as súas relacións recíprocas.»

Manifesto comunista

Pasáronme por correo electrónico algúns artigos do intelectual e exmilitante do PSUC Joaquín Mira cheos de reflexións sobre o binomio cultura e política. Apoiándose no Georg Lukàcs máis gramsciano, Miras escribe —nun texto sobre o reputado intelectual marxista catalán Manuel Sacristán titulado A práctica política de Manuel Sacristán Luzón. A loita pola hexemonía na fronte intelectual— a longa cita que reproduzo a seguir:

«Tradicionalmente a industria capitalista fora produtora de bens de equipo para a produción; poucos foran os produtos fabricados que tivesen como fin o consumo inmediato. [...] Tras a Segunda Guerra Mundial, xurdira unha nova industria lixeira que, aproveitando as novas tecnoloxías, dedicouse á fabricación de bens de consumo de uso individual ou familiar [...] e despois, servizos para o lecer popular como o “turismo” etc., cuxo uso transformaba radicalmente as formas de vida e moldeaba a cultura que organizaba a vida cotiá das clases subalternas. A cultura que estructurara até entón, de forma autónoma, a vida cotiá das clases subalternas e cuxa autonomía fóra condición da existencia dunha cultura de esquerdas, desaparecía. Esa inaudita penetración do capitalismo na vida cotiá do individuo, impuña á política revolucionaria inspirada por Gramsci novas exixencias.[...] Para unha política práctica de cuño gramsciano, que considera condición previa para a apertura do proceso revolucionario a plena autonomía cultural, faise imprescindible a creación dunha nova cultura material autónoma».

Tamén Miras, pero apelando agora directamente a Gramsci, infórmanos sobre o importante que é, para o capitalismo manter a súa hexemonía, o “cemento” da cultura. Así mesmo, advírtenos da importancia de construír, desde xa, unha cultura alternativa baseada na «experiencia de vida da xente e nos valores intimamente vividos en privado pola xente e que se manifestan na acción da xente, aínda que só sexa cos seus; a bondade, a xenerosidade, a solidariedade»; o que poderiamos chamar: valores da esquerda social.
Así, no artigo titulado A cultura como política, o catalán exprésase como segue:

«Se queremos crear unha alternativa á cultura de masas existente, una cultura de vida que non nos aboque ao cataclismo da destrucción dos equilibrios ecosistémicos que permiten a vida humana no planeta, a aniquilación por desbalde dos recursos materiais necesarios e a superpoboación, esa nova cultura, que debe pasar pola sobriedade, polo combate contra o “luxo” —segundo a traditio—, debe ser capaz de encher a vida da xente de forma alternativa, e a praxe política pode ser un dos mellores recursos —o recurso por excelencia, se se é res-publicano.»

Esta vontade de aniquilamento de toda cultura autónoma que profesa o sistema económico en que vivimos é facilmente verificable a nada que miremos ao noso redor. Dos vellos hábitos culturais da clase obreira xa non queda a penas nada. O pequeno comerciante está sendo esmagado entre centro comercial e centro comercial. O campesiñado e os seus sinais de identidade tan ben retratados nos clásicos da literatura galega son unha especie —sobre todo na nosa terra— en perigo de extinción. O individuo-masa da economía terciarizada, culturalmente homoxéneo, culturalmente colonizado, ameaza con devorarnos a todos nun breve lapso de tempo.

* * * * *

Sei que non é un caso único. Non sei se é un caso frecuente. Pero se tivese que responderme á pregunta de como tomei conciencia ideolóxica ou de como me fun achegando ás ideas que hoxe forman parte do que son, non podería falar da influencia dun personaxe carismático, da captación por parte dun partido político, da militancia nun movemento social ou do impacto dun acontecemento traumático. O que de verdade incidiu determinantemente (deixando aparte o meu contexto familiar e socioeconómico) na conformación da miña personalidade e o que foi provocando de vagar en min unha tendencia a pensar con sentido crítico a sociedade na que crecín e na que vivo foi, nin máis nin menos, o meu gusto pola música, estética e filosofía do punk máis alternativo. Isto é: a miña proximidade a un tipo determinado de cultura urbá contestataria.
No Vigo de finais dos oitenta principios dos noventa, como en xeral en todo o Estado Español, o espectro do politizado Rock Radical Vasco aínda exercía unha gran influencia ideolóxica na música con vocación rupturista (para nós o punk dos primeiros Siniestro Total e similares era tan comercial como o de moitas bandas americanas que hoxe copan as listas de éxitos e que daquela comezaban a chegar). Agromaban máis ou menos naquela altura as primeiras editoras-distribuidoras alternativas. Pequenos selos que sacaban do prelo cassettes e EP´s sen ánimo de lucro —as etiquetas "Non pagues máis de 400 pesetas" aparecían orgullosas nas portadas e contras daqueles traballos— que se vendían á marxe da distribución comercial. Tamén naqueles anos okupáronse varias casas —a máis ambiciosa, ben que efémera, a tentativa de okupación do antigo cuartel de Barreiro (en terreos onde hoxe existe un xeriátrico)— chegando a funcionar, mal que ben, varias okupas en distintas cidades galegas.
Na Asociación de Veciños Val do Fragoso —sería isto posible hoxe?— tiñamos o noso punto de encontro coas bandas que nos gustaban e das que sabiamos mediante entrevistas atrapalladamente fotocopiadas (internet era só un xoguete estadounidense) en fanzíns maquetados polo vello método de recortar papeliños e fotografías e pegalos nunha cartulina. O maltrato aos animais, a insumisión, o ecoloxismo, a denuncia no 1992 dos cincocentos anos de colonización española en América e dos negocios olímpicos ou o anticlericalismo, eran lugares comúns nas cancións, artigos, pancartas e asembleas deses días. Toda unha microcultura (pequeniña até a marxinalidade) que salvo pola ameaza sempre presente das drogas duras, nos mantiña inxenuamente vivos e lúcidos baixo o seu principio rector: non esperes a que che dean nada, o que sexa que queiras has de facelo por ti mesmo. Dito ao xeito inglés: Do It Yourself.

* * * * *

Tamén aquela máxima, ou se se quere unha nova versión pluralizada da mesma —fagámolo nós mesmos— parece nutrir moito do que comeza a moverse, por máis timidamente que sexa, no subsolo cidadán. Como se as prácticas daquela incipiente escena político-musical galega, que agromaba cando o punk xa estaba máis que asimilado en case que todo o mundo (aínda a sociedade galega non estaba tan globalizada e sincronizada coas economías centrais coma hogano) e que parecía obedecer a pouco máis que parvadas de adolescentes, revelasen, agora que a lóxica do mercado penetrou mesmo até as alcobas, unha especie de verdade: hai que facer xa, aquí e agora, esa outra sociedade que se quere; son necesarias as redes organizadas , fora das institucións e do mercado, que respondan xa a outros valores e intereses.
Da banca ética ás redes de consumo, dos mercadiños de troco ao software libre; un feixe de novas prácticas van conformando outra maneira de facer distinta, autónoma, a-sistémica. Unha forma de facer tan inxenua se se quere, tan cativa, tan marxinal, como as nosas pequenas bandas, distribuidoras e casas okupadas de finais dos oitenta principios dos noventa. Pero imprescindibles, visto o grao de derrota do que partimos, para poder volver —como suxiren os artigos de Joaquín Mira— edificalo todo, mesmo o marco ético, desde o principio.

Ilustración: Do it yourself (landscape) Andy Warhol, 1962

Publicidade. A colonización cultural do Eu

noreply@blogger.com (O Fuco) — Sun, 26 Jul 2009 15:00:00 +0000

Igual que no seo da economía produtiva cada momento histórico tivo a súa fonte de enerxía —vapor, carbón, petróleo— todo semella indicar que quen está a adoptar ese papel na chamada sociedade da información é quen mellor coñece do seu manexo: o sistema publicitario. A estratexia máis importante, e máis agresiva, das seguidas polos publicistas para crearen novas necesidades e para combateren toda inmunidade fronte a incidencia das grandes campañas pivota no deseño e venta de estilos de vida: narracións que establecen o valor simbólico das cousas e das persoas que as adquiren. E é que na produción de obxectos xa prima máis a lóxica social (o seu valor en canto que signos) que a lóxica individual ou biolóxica (a satisfacción de necesidades). Esta elaboración de mecanismos de distinción e status mediante un valor asociado artificialmente a certas marcas ou produtos chegou a tal punto que é razoable falarmos dunha auténtica colonización cultural do Eu. No recomendable libriño Da miseria humana no medio publicitario (Grupo Marcuse, 2004) cítase unha frase de Hannah Arendt, a teorizadora por excelencia do totalitarismo, que cómpre non perder de vista: «A transformación das clases en masas e a consecuente eliminación de calquera solidariedade de grupo eran a condición sine qua non de toda dominación total». O requisito indispensable para a transformación da humanidade nunha grande masa amorfa de consumidores é eliminar primeiro toda existencia de suxeitos cuxo desexo non responda aos intereses do mercado. Que os partidos políticos estean a aplicar cada vez con máis descaro técnicas propias do marketing é a proba irrefutable de estarmos a ingresar de cheo no tempo da democracia dirixida; o que Sheldon S. Wolin denomina «totalitarismo invertido». Contribuír a rachar esta cadea de producción de subxectividades alienadas —mediante o boicot, a deconstrucción, a reapropiación, etc.— debería converterse nunha das nosas tarefas primordiais. Nunha nosa forma inédita de Ludismo intelixente.

NOTA: Este texto acompañou unha foto-reportaxe de Eduardo Irago Fernández para o Novas da Galiza de xullo/ agosto

O Pinhal do Rei

noreply@blogger.com (O Fuco) — Wed, 15 Jul 2009 18:18:00 +0000

«Era bonito o solpor no mar desde o alto do Farol do Penedo da Saudade. Extremadamente bonito. A vista abranguía case cento oitenta graos naquela perda de luz inxente sobre o océano infinito. Morría o sol e medraba a escuridade nun ciclo lento e constante marcado polo devir das cavilacións.»

Rosa Aneiros. Resistencia (Xerais, 2002)

Foi aquel Don Dinís, rei lavrador, quen máis fixo polo Pinhal de Leiria: unha inmensa masa de piñeiros bravos plantados para conter o avance das dunas que pasado o tempo habería transformarse na materia prima coa que os descubridores portugueses construirían os seus navíos. Visitámolo esta fin de semana para coñecer os seus magníficos carrís-bici (ou ciclovías como lles din alá). Quilómetros e quilómetros de pistas para bicicletas que unen lugares de toponimia tan evocadora coma Penedo da Saudade ou Nazaré.
Sentindo o cheiro fresco da mata e escoitando o onmipresente balbordo da carricanta era imposible non lembrarse doutros veráns na Provenza occitana, lugar en que naceu a cançó trovadoresca e os grafemas -lh e -nh que o rei-poeta Don Dinís habería empregar («Quer'eu en maneira de proençal fazer agora un cantar d'amor») tan aqueladamente. Disque aquel monarca foi o primeiro en asinar co seu nome completo e que por iso é considerado o primeiro rei portugués non analfabeto. Non sei se por ese motivo, ou porque a burguesía sempre deveceu por asociarse a orixes máis aristocráticas das que en verdade ten, o lugar de São Pedro de Moel —unha vila inzada de residencias estivais de alto standing— ergueu unha estatua —ben que discreta— a Don Dinís e á raiña Dona Isabel de Aragón.
Cando pedalaba baixo o sol e gozaba da vista de cantís e de praias interminables, ou cando, despois dun opíparo jantar, rebulía na noite igual que rebolen as andoriñas entre as columnas sen teitume das "capelas imperfeitas" do mosteiro de Batalha, pensaba eu, a propósito da burguesía galega, que sendo a súa xénese igual de escura que a da burguesía doutras latitudes —ler senón a entrevista na que esta catedrática de instituto debulla as orixes escravistas de varias fortunas coruñesas— os ricos de aquén Miño atesouran, así e todo, a única eiva que calquera persoa podente sería quen solucionar a pouco que se aplicase: a incultura.
Como facerlles comprender entón, aos que por outro lado nada queren saber da tradición literaria galega, que a súa oposición ao proxectado carril-bici entre Coruxo e o Val Miñor é só a última paifocada dunha longa lista?

O menos común dos sentidos

noreply@blogger.com (O Fuco) — Thu, 09 Jul 2009 14:29:00 +0000

«Ciertas palabras son como campos de batalla cuyo sentido es una victoria, revolucionaria o reaccionaria, necesariamente arrancada tras una lucha encarnizada.» La insurrección que viene. Comité invisible (Melusina, 2009)

«El problema del lenguaje es el foco de todas las luchas por la abolición o el mantenimiento de la actual alienación, inseparable del conjunto de esas luchas. Vivimos en el lenguaje como en un aire contaminado. Al contrario de lo que piensan los hombres de espíritu, las palabras no juegan. No hacen el amor, como creía Breton, más que en sueños. Las palabras trabajan por cuenta de la organización dominante de la vida. [...] Bajo el control del poder, el lenguaje siempre designa una cosa distinta de lo autenticamente vivido. Es ahí precisamente donde empieza la posibilidad de una contestación completa. En la organización del lenguaje, la confusión ha llegado a tal extremo que la comunicación impuesta por el poder se revela como una impostura y un embuste.» Extracto dun artigo da revista Internationale situationniste nº 8/ Xaneiro/1963 (Literatura gris, 2000)

«El Estado moderno se ha dado por etimología la raíz indoeuropea st- de la fijeza, de las cosas inmutables, de lo que es. La maniobra ha engañado a más de uno. Ahora que el Estado no hace más que sobrevivirse, la transposición se aclara: es la guerra civil —stasis en griego— la que cumple el papel de la permanencia, y el Estado moderno no habrá sido otra cosa que un proceso de reacción a esta permanencia.» Introducción a la guerra civil. Tiqqun. (Melusina, 2008)

Expoño a seguir algunhas reflexións que quixera compartir ao fío do sucedido en torno a dous feitos políticos —un a escala internacional o outro a escala local— que tiveron lugar estes días. O primeiro é o golpe de estado en Honduras. O segundo, a moción de censura en Gondomar. Pero tranquilidade, non é a miña pretensión facer unha comparación directa e forzada entre o derrocamento manu militari do presidente Zelaya e o derrocamento per loca transfuguista do alcalde Araúxo; senón determe, unha vez máis, nun fenómeno —a prostitución da linguaxe— común a un e a outro acontecemento.
E é que a creba do sentido das palabras chama poderosamente a atención nestes episodios. Se para calquera que estivese atento ao acontecido en Honduras era evidente que asistiamos a un golpe de estado, moitos medios de comunicación mundiais (tamén os españois) tardaron un tempo, e incluso discutiron, se o que presenciabamos era un golpe de estado ou a deposición dun presidente que, segundo estes mesmos medios, debía ser arrestado por ter conculcado a constitución. O que seguiu a estes primeiros impases foi a reacción indignada de medio globo que se viu impelido a afirmar o obvio: déranse as voltas que se deran, o que estaba sucedendo en Honduras era, efectivamente, un golpe de estado.
Se imos a Gondomar, e co abismo que separa —como xa puxen de relevo— os dous contextos, non é difícil establecer a analoxía. Así, ante a desinformación interesada dos medios galegos de maior difusión, empeñados en falar continuamente nos seus titulares de «cambio de goberno» debido á «parálise» e non de «moción de censura» ou de «transfuguismo», non estraña que o movemento cidadán que soubo expresar con lucidez a indignación ante o ocorrido se vise obrigado a pór nas súas bandeiras algo ben diáfano e, outra volta, ben obvio: moción=corrupción. Nesta necesidade de narratividade nos movemos.
Vemos, logo, que tanto nun caso coma no outro, as primeiras horas —as horas das definicións que quedarán na memoria das persoas— eran cruciais. Se os medios trataban, no caso hondureño, de restar forza á idea «golpe de estado» por mor da súa vinculación coa tradición antidemocrática latinoamericana (eles que nos queren convencer de que a loita en latinoamérica líbrase entre democracia vs. populismo), no caso gondomarense, a teima era facer desaparecer o termo «moción de censura» ou «transfuguismo» e a súa asociación (máis tratándose deste municipio do Val Miñor) coa mafia urbanística. Conviña, emporiso, deseñar un traxe a medida que fixese democraticamente aceptables e incluso necesarias, prácticas a todas luces execrables. Facer, en definitiva, do excepcional o normal.
Contigua á noción de normalidade está a de sentido común. De aquela ou aquel do que se di que non ten sentido común, enténdese que é unha persoa amiga de abrazar posturas ou comportamentos estrafalarios, pouco razoables, perigosos, ou simplemente loucos; e á inversa, de quen fai gala de sentido común dise que o fai tamén de cordura, prudencia e previsibilidade. A loita pola definición da normalidade é central para controlar que cousas entran e que cousas non entran niso que chamamos sentido común, e controlar a definición de sentido común constitúe o primeiro paso para coutar calquera arela de cambio social; xa que incluso cando coloquialmente se di que o sentido común é o menos común dos sentidos o que se pretende non é pór de relevo a imposibilidade do consenso senón a represión de toda violación desas normas non escritas.
Para ilustrar a importancia que outorga a dereita ao significado da noción de normalidade poño tres exemplos tomados da actualidade:
1. O xornal hondureño La tribuna na súa edición do mércores 8 de xullo abriu cunha gran foto na que se vía unha manifestación popular. Se o pé de páxina afirmaba —indicándonos xa por onde respira ideoloxicamente— que «miles de hondureños marcharon a favor de la paz y la democracia mientras clamaban contra el intervencionismo de Hugo Chávez»; na parte superior da fotografía un grande titular a toda páxina expresaba o verdadeiramente interesante: «Volver a la normalidad». Neste caso normalidade significa esquecer que o presidente Zelaya foi deposto irregularmente e aceptar unha mediación entre este e o novo candidato Micheletti.
2. Gondomar. O estreado novo alcalde (un tal Urgal) afirmou —nunhas declaracións a unha emisora de radio o día da moción de censura— que «o que sucedeu na vila é que a xente quería que gobernase xente normal»; neste caso, naturalmente, xente normal significa o propio Urgal.
3. Noutro contexto. O da folga do metal da provincia de Pontevedra. Moitos medios sintetizaron a suspensión por parte dos sindicatos da recente folga do metal coa mesma pílula analxésica de sempre: «Vigo vuelve a la normalidad». Onde normalidade significa que os obreiros non deben protestar polas súas condicións de traballo.

Igual que as rúas de Honduras —como antes as de Bolivia ou as de Venezuela— están sendo escenario de mobilizacións por parte de dous bandos irreconciliables; non é descartable que pronto vexamos en Gondomar algunha mobilización en apoio á moción de censura; consumándose así unha fenda social que semella ser, tanto nestas cuestións como en moitas outras, cada vez máis infranqueable. Se noutros momentos históricos asistiuse a unha competición de sistemas contrarios dotados con cadansúa retórica propia, nesta pax americana imperante, parece que os antagonismos están a desenvolverse no seo mesmo da lingua, até o punto de que incluso están saltando polos aires as convencións mínimas que establecen cales deben ser os nomes das cousas. A noción de normalidade ou de sentido común —como outros tantos conceptos da lingua— están perdendo a súa inocencia, aflorando, en troques, coma un campo de batalla máis da confrontación política. Hai un sentido-do-sentido-común de dereitas como hai un sentido-do-sentido-común de esquerdas; dando por boa, aínda que sexa por outra porta, a máxima popular de que efectivamente o sentido común é o menos común (en canto que compartido) dos sentidos. O cal me leva a pensar que o que Marx denominaba «guerra de clases» e colectivos radicais franceses actuais, coma Tiqqun, denominan directamente «guerra civil», parece que se comeza a agudizar, nas nosas sociedades mediáticas, antes que en ningún outro sitio, no seo da propia lingua.

Pánico, nostalxia, hibernación

noreply@blogger.com (O Fuco) — Mon, 06 Jul 2009 18:22:00 +0000

Televisión. Reportaxe sobre unha nova práctica común na China: someterse a operacións de cirurxía estética para ser máis competitivos no mercado de traballo. A protagonista, unha rapaza nova, acude a unha clínica para occidentalizar os seus rasgos. Asegúrase que as persoas guapas segundo o canon occidental conseguen mellores choios. Ideas que me viñeron á cabeza: Se é certo o que algúns sosteñen, e o sistema chino, no que convive unha poboación sen dereitos civís cun mercado de traballo altamente explotador e tecnificado, está chamado a se converter na síntese perfecta que acolla a reproducción futura do capitalismo; parece lóxico que tamén sexa dentro do sistema daquel país onde se manifesten con maior claridade as prácticas futuras da clase obreira mundial. E que vemos? Solucións individuais até o extremo da automodificación física.
Nacerá logo, a partir desta asunción da biopolítica a escala micro, unha nova clase de traballador-cyborg? Xeraranse desigualdades entre os traballadores-cyborg e os traballadores non tuneados? Blade Runner xa está aquí. E produce pánico.

* * * * *

Na rúa. Paseo por un mercadiño seudomulticultural no centro de Vigo. Nun dos postos, obxectos rusos. Un home ao meu carón interésase por unha bandeira de veludo xigante na que se ve a fouce e o martelo e unha chea de caracteres cirílicos. A dependenta —unha moza rusa loira que fala castelán con sotaque italiano— di que custa 300 euros. O home pídelle que lle traduza o significado das palabras en cirílico pero ela contesta que só llas traduce se compra a bandeira. El acepta o trato e ela escríbelle, sen ocultar o seu desprezo e escepticismo polo contido das frases, o conxunto de vellas proclamas dun sindicato ferroviario. A escena: un occidental nostálxico pagando por ideas grandiosas nas que ninguén cre e unha eslava pragmática desfacéndose (mentres tenta tirar para adiante) do legado que lle deixou a historia e da decepción. A quintaesencia, en suma, do capitalismo: todo pode ser vendido mentres haxa quen o compre.

* * * * *

Un libro di: «El “equilibrio del terror” entre dos grupos de estados rivales es el dato esencial más visible de la política mundial, y supone actualmente un equilibrio de la resignación: la de cada uno de los protagonistas a la permanencia del otro. [...] Ello implica decididamente una resignación generalizada ante lo existente, a los poderes coexistentes de los especialistas que organizan este destino. Estos hallan una ventaja añadida en este equilibrio por cuanto permite la rápida liquidación de toda experiencia original de emancipación surgida al margen de sus sistemas. [...] Ninguno de los dos campos prepara la guerra efectiva, sino la conservación indefinida de ese equilibrio a imagen de la estabilización interna de su poder.» A cita pertence ao numero sete de abril de 1962 da revista da Internacional Situacionista. Fala da guerra fría pero parece que fale da situación interna do BNG. O título do artigo —Xeopolítica da hibernación— tamén lle acae ao estado actual da fronte. Hibernemos pois.

Cita

noreply@blogger.com (O Fuco) — Tue, 30 Jun 2009 13:33:00 +0000