Cidadanía

«Nós somos o pobo de Madrid» exclamaban lucidamente os traballadores madrileños nunha das asembleas organizadas co gallo da folga do metro daquela cidade. Como se adiviñasen que a «Bombenpresse» (literalmente prensabomba), secuestrada polos mecanismos de «coordinación» aos que se refería ironicamente Karl Kraus n´A terceira noite de Walpurgis para denunciar a complicidade dos medios de comunicación alemáns co ascenso hitleriano, habería xogar unha vez máis a carta da xerarquización, da clasificación e da separación —que xa aplicaron na última folga do metal de Vigo e que resucitarán na vindeira folga xeral de setembro— entre autoridades (neste caso o goberno autonómico de Esperanza Aguirre), desaprensivos e animalizados folguistas e esa categoría abstracta, neutral, sufrinte e sempre inocente, chamada cidadanía. Esta concepción paternalista e anxelical da cidadanía, totalmente afastada do sentido revolucionario orixinal e máis próxima ao ideal do suxeito-usuario ou do suxeito-consumidor é a que se promove a cotío desde todas as instancias de poder. Así, a unha cidadanía baleira de substancia constrúenselle dereitos igualmente baleiros de contido. Ben sexa privilexiando (fronte á folga incivilizada e «salvaxe») unha concepción da folga edulcorada (isto é, un dereito a facer folga sen facer folga), capada e inútil para os intereses dos traballadores ou ben sexa felicitándose entre liñas polo crecemento na xente do asocial dereito a preocuparse en exclusiva do cu propio. Do mesmo xeito, a fabricación de falsas oposicións entre sindicalistas e traballadores, entre traballadores e parados e entre calquera que actúe politicamente e a cidadanía —dicotomías que por outra parte camuflan convenientemente a verdadeira oposición entre clases causante última do conflito— tende a condenar o exercicio efectivo de dereitos (o dereito a sindicarse, o dereito a un traballo digno) e a promocionar as actitudes alienadas e sumisas epigonalmente representadas por esta nova figura do cidadán-apolítico-futboleiro que acepta a aplicación das regras do libre mercado ás relacións laborais e que máis que vítima do capital parece ser vítima dos abusos dunha aristocracia obreira egoísta e reivindicativa en exceso.

«A democracia representativa —dicía Boaventura de Sousa Santos— ao definir o espazo público de modo restritivo, deixa intactas moitas relacións de poder que non transforma en autoridade compartida; ao descansar en ideas de igualdade formal e non real, non garantiza a realización das condicións que a volven posible; ao contrapór en abstracto cidadanía e identidade [as cursivas son miñas], recoñece subrepticiamente a diferenza a partir dunha diferenza dominante (clasista, colonial, étnica, racial, sexual, relixiosa) que é transformada en norma —a identidade dominante— con base á cal son fixados os límites en que as outras diferenzas poden ser exercidas, recoñecidas ou toleradas.» (Santos, 2005)

Dificilmente se pode teorizar con máis claridade o que está a acontecer hoxe en día coa democracia. A creación dunha identidade abstracta dominante (consumidor, español, apolítico) na que se basea a igualdade formal dentro do cada vez máis restrictivo espazo público agacha todas as desigualdades reais e criminaliza todo intento de loita contra estas desigualdades. En coherencia con esta visión formal e abstracta dunha igualdade que parece flotar por riba das identidades subalternas concretas despréganse todos aqueles discursos discriminadores que cuestionan os logros do Estado do Benestar, Estado que no noso caso (cómpre lembralo agora que o Tribunal Constitucional sacou as tesoiras) é consustancial ao proceso de descentralización administrativa e política iniciado tras a morte de Franco. Xa sexa a través da invención dun problema demográfico para xustificar a eliminación do sistema de pensións, sexa apelando de xeito fariseo á liberdade de escolla dos cidadáns como método para beneficiar á escola e á sanidade privada en detrimento da pública (e ao idioma castelán en detrimento do galego) ou ben sexa, xa máis radicalmente, retirando do espazo público —malia a escenificación bipartidista dun disenso calculado— toda capacidade de decisión en materia económica; algo ben evidente nuns intres como os actuais nos que a política económica española é dictada, sen disimulo nin mediación, directamente polo FMI e polo Banco Central europeo.

Democracia austera

Unha cousa hai que recoñecerlle a Alberto Núñez Feijoo: a intuición coa que escolleu, de entre todos os leitmotivs imaxinables para centrar unha campaña electoral, o leitmotiv da «austeridade». E non tanto pola capacidade contrastada do noso goberniño para ocultar con propaganda o que non consegue na realidade, senón pola agudeza de ter sabido reivindicar a filosofía (por chamarlle algo) que nestes momentos percorre, como se se tratase dunha caricatura cínica do vello espectro glosado por Marx, toda Europa de norte a sur e de leste a oeste. Á austeridade apelan todos aqueles que espallan a consigna anti-déficit decretada polo pensamento único como método infalible para saírmos da crise económica (velaí o G20 reunido en Toronto para pospoñer toda medida de fiscalización da banca e para avogar en exclusiva pola vía do recorte de dereitos sociais) e á austeridade tamén parece apelar o Tribunal Constitucional coa sentenza sobre o Estatut de Catalunya (un texto, cómpre lembralo, refrendado pola sociedade catalá e aprobado no Parlamento catalán por maioría esmagante) que vén de facerse semipública hoxe mesmo.
Se o feito de varios gobernos europeos teren aceptado sen rechistar as chantaxes neoliberais ilustrou como nunca a calella sen saída na que se atopa a socialdemocracia desde hai ben anos, os recortes impostos ao Estatut mediante sentenza tamén parecen estar a anunciar os límites doutro modelo: o do proceso de descentralización autonómica iniciado na chamada Transición española. E ambas cuestións en conxunto (preminencia dos mercados e filtro xudicial ás decisións da xente) estannos a falar, en realidade, dunha crise de moita maior envergadura: a dunha democracia recortada, austera.
Sexa como for, entraría dentro do lóxico (outra cousa é que o lóxico suceda) que a magnitude da crise e o fracaso socialdemócrata provocasen unha polarización social e política inédita. Así mesmo é de esperar (e xa veremos se sucede ou non) que despois desta sentenza do Tribunal Constitucional a sociedade catalá se divida entre aqueles que desexen ir alén do permitido pola legalidade española e aqueles que se conformen co actual estado de cousas. Ao fío disto, resulta rechamante ver como é novamente a postura tradicional da socialdemocracia (neste caso o PSC) a que voltaría quedar en terra de ninguén.
Veño de pasar uns días en Catalunya e, por puro azar, fun testemuña de dúas estampas que, se cadra, xa estaban a falar de todo o comentado sen siquera pretendelo. A primeira delas tivo lugar en L´Escala, a vila da Costa Brava na que se atopa o poboado greco-romano de Empúries. No paseo á beira do mar que une a vila coas ruínas puiden ver a Pasqual Maragall tomándolle algo nunha terraza imbuído do mesmo espírito de espectador melancólico co que os xubilados supervisan as obras públicas nas cidades. O expresidente catalán, noutrora abandeirado da solución federal para o labirinto español, é agora un simple veraneante distraído entre pedras vellas preguntándose por que fracasou o seu proxecto. A outra estampa, a que acompaña este texto, consiste nunha fotografía tirada na cidade de Girona, en concreto na entrada á parte vella. No doce contexto dunha tarde estival meditarránea pódese ver como unha pancarta a favor da independencia comparte sen estridencias e con total normalidade os quefaceres cotiáns dunha muller madura que rega flores. Será esta a proba de que a vía independentista comeza a ser acollida sen o maior atisbo de radicalismo retórico por unha sociedade catalá que se sente enclaustrada nos límites da austera democracia hispana? Habémolo ver.

Reflexións corsarias

Hai veces en que atopamos libros tan brillantes e tan premonitorios que nos sorprende que se concebisen no momento en que se concebiron. Os Escritos Corsarios (conxunto de artigos en prensa dos anos 1973-74-75) de Pier Paolo Pasolini é un deses traballos. Compostos apenas un feixiño de meses antes de que o que isto escribe viñese ao mundo, as preocupacións e as intuicións de Pasolini son tan vixentes e lúcidas que un pode mesmo, a partir delas, situar nun horizonte histórico máis amplo partes da súa propia biografía.
A seguir comparto algúns extractos e as reflexións suscitadas:

«A principios dos anos sesenta, debido á contaminación do aire, e sobre todo, no campo, debido á contaminación da auga (os ríos azuis e as levadas transparentes), comezaron a desaparecer os vagalumes. (Agora son unha lembranza, bastante desoladora, do pasado: e un home vello que teña ese recordo non pode recoñecerse a si mesmo de mozo nos novos de agora, e polo tanto non pode ter as fermosas saudades de outrora).»

Con este ton poético e coa melancólica e fermosa imaxe do momento da «desaparición dos vagalumes», metáfora empregada para definir o intre da historia no que as grandes masas do campo se instalan nos barrios, construídos ás présas, da cidade para se integraren nas fábricas fordistas, Pasolini está a pór de relevo unha época que foi crucial para comprender a súa Italia natal. Mais non só. Tamén no noso país o fatídico momento da desaparación dos vagalumes marca un punto de inflexión histórico determinante. O caso galego e italiano non coinciden no tempo pois o fenómeno da migración campo-cidade é en Italia un pouco anterior. Ademais, se aquí a morte do ditador marca o nacemento dun Estado do Benestar —ben que eivado— necesario para lexitimar socialmente a transición política, a Italia de principios dos setenta , da que se ocupará Pasolini nos seus artigos, permítelle xa percebir, con moita nitidez, os cada vez máis negativos efectos provocados pola nova forma de capitalismo globalizado.
Se ao botar a vista atrás á miña propia experiencia vital detecto con facilidade as primeiras consecuencias desta mutación social, paréceme que é agora cando os fenómenos descritos por Pasolini son verdadeiramente significativos na nosa sociedade. Analizando a miña propia infancia, unha infancia na que compartín casa con pais, avós e bisavós, semella claro que asistin á decadencia antropolóxica —o imparable devalo da mentalidade anterior á desaparición dos vagalumes— que tanto preocupaba ao cineasta. Esta forma de entender o mundo —a propia do universo labrego previo á industrialización— desaparecía paseniño a cada xeración. Será a miña a primeira en non nacer na aldea —senón no barrio da cidade— e en acodir a ela só esporadicamente. Pero serán as xeracións posteriores á miña as primeiras en coñecer única e exclusivamente o mundo posterior á desaparición dos vagalumes. Elas experimentarán o raro privilexio de teren perdido calquera tipo de contacto co mundo preindustrial. Coa súa percepción do tempo, das relacións persoais e dos valores.

«Vin cos meus sentidos como o comportamento imposto polo poder do consumo refacía e deformaba a conciencia do pobo italiano, ata unha degradación irreversible».

Na casa da aldea quedaban, entre outros, dous recordos da vida campesiña —unha galleira e un manle— feitos de madeira e coiro polas mesmas persoas que os haberían empregar no monte e na eira. Son o vestixio dunha época aterior á omnipresenza da mercadoría. Onde a fabricación do superfluo non existía. Na mesma casa da aldea había uns coxíns co debuxo dun koala, un cadro cunha escena alpina e fotografías de peixes de cores caribeños: son os amuletos que os descendentes dos fabricantes de manles traerían da emigración. Concrecións da superprodución capitalista que, naquel contexto, aínda posuían a maxia (a aura diría Benjamin) do insubstituíble. Da casa da cidade, ateigada xa de obxectos prescindibles, non gardo recordos físicos (para que gardar o que non ten aura), gardo discursos preciosos: palabras como sindicato, explotación, folga, amarelo, esquirol. Tres xeracións. Tres mundos. Uns que xa non existen, outros que agonizan.

«A homologación cultural conseguinte concerne a todos, pobo e burguesía, obreiros e subproletarios. A situación social cambiou no sentido de que se unificou extraordinariamente. A matriz que enxendra a todos os italianos é hoxe a mesma. En Italia xa non hai unha diferenza apreciable —alén da opción política como esquema morto que se rechea xesticulando— entre un cidadán calquera fascista e un cidadán calquera antifascista. Ambos son cultural, psicolóxica e, o que é máis impresionante, fisicamente intercambiables. No comportamento diario, mímico, somático, non hai nada que distinga —repito, alén dunhas eleccións ou un acto político— a un fascista dun antifascista.»

Velaquí a morte das culturas populares, o derradeiro acubillo que lles quedaba aos de abaixo para se resistiren aos de arriba. É neste momento de indiscernibilidade que aparece a abstracción da «clase media». Quen é a clase media? Economicamente niguén, culturalmente todos. Da orixe profundamente ideolóxica do termo clase media escribía hai pouco, coa precisión que o caracteriza, Vicenç Navarro. Que hoxe os partidos todos —tamén os da esquerda— dirixan a súa mensaxe a ese centro ideolóxico inexistente demostra ata que punto o proceso de aculturación do capitalismo hedonista triunfou mesmo entre aqueles a priori máis conscienciados e atentos. Se o nacemento do home-masa supuxo unha vitoria do capital o nacemento do partido-masa constitúe o seu broche final. E se a fin da alternativa soviética axudou a que esta infiltración dos valores do capitalismo na propia consciencia das persoas fose aínda máis rápida e tan eficaz que hoxe impida imaxinar mesmo calquera tipo de vida fóra da ditadura do mercado, o fracaso da estratexia reformista socialdemócrata demostrou que, lonxe de dar domesticado á fera, foi a fera quen domesticou á socialdemocracia. A Terceira vía é, neste sentido, un produto máis da colonización cultural capitalista denunciada por Pasolini. Que hoxe a socialdemocracia sexa un proxecto finiquitado, algo que xa recoñecen os propios medios socialdemócratas (véxase o editorial de El País de onte titulado Malos tiempos para la socialdemocracia) non debe estrañar a ninguén. Os partidos non son máis que agrupacións de persoas. Cando as persoas entenden o discurso do capital coma propio, cando a xente se identifica emocionalmente cos valores do capital, está na súa lóxica que as organizacións creadas por esas persoas reproduzan o patrón. E outro tanto cabería dicir da maior parte dos sindicatos, organizacións estas que, como di Pasolini, responden a «esquemas mortos que se rechean xesticulando». Acaso é posible entender como algo diferente a mera xesticulación baleira a convocatoria para o 29 de setembro (por que deixar ao goberno tanto tempo de reacción?) da folga xeral contra unha reforma laboral que se vía vir e contra a que non se actuou?

«A restauración ou reacción real que comezou en 1971-1972 (tras o intervalo de 1968) en realidade é unha revolución. Por iso non restaura nada nin é unha volta a nada; ao contrario, tende literalmente a borrar o pasado, cos seus pais, relixións, ideoloxías e as súas formas de vida (hoxe reducidas a mera supervivencia).»

As revoltas do 68 puxeron en alza o hedonismo. Este era concibido como un método para se rebelar contra os balorentos estamentos identificados cos poderes económicos. A revolución conservadora dos anos 70, malia envolverse formalmente en certo autoritarismo e formalidade, conseguiu en realidade o que parecía imposible: facer do hedonismo un ben económico. Desde entón o capitalismo é un sistema que penaliza os comportamentos conservadores e os valores tradicionais de aforro e contención. A mellor proba: o endebedamento masivo a través do cal funcionou a máquina estes últimos anos. Cómpre agora vivir o momento, consumir o momento, con nihilismo desenfadado. Aquí arrinca o fenómeno do consumismo de masas onde os comportamentos espallados pola televisión e outros medios de comunicación son absorvidos e mimetizados en toda a parte independentemente do lugar de cada quen no sistema produtivo. Esta ilusión de acceso ilimitado impide eficazmente a toma de consciencia das condicións reais de existencia. A democratización do consumo leva no seu seo unha escravitude: a que xera o alleamento da realidade.

«Os rapaces están tristes porque perderon a conciencia da súa inferioridade social, dado que os seus valores e modelos culturais foron destruídos.»

Frase tan elocuente que asusta. Miremos ao noso arredor. Falemos coa xente nova de hoxe. Cales son as súas/nosas condicións de existencia? Como viven realmente cando pecha o centro comercial ou cando apagan o televisor? En que pisos moran? Canto pagan/deben por eles? Que condicións laborais teñen? Gozarán algún día de máis estabilidade? Como? De que capacidade de resistencia e loita contra esas condicións dispoñen tendo en conta a súa condición de hipotecados de por vida? Sofren a síndrome de Peter Pan porque queren ou porque non lles deixan outra alternativa? Intimamente toda persoa nova aínda acredita que cando chegue a vello as súas condicións laborais e os seus dereitos sociais serán semellantes aos dos seus pais. Craso erro. As condicións de vida dos mozos e as expectativas para o futuro son, en realidade, ben tristes; o dramático é que eles aínda non o saben. Este espellismo, esta falta de consciencia da realidade na que un vive é a que denunciaba Pasolini cando dicía: «o que se experimenta existencialmente sempre está moi por diante do que se experimenta conscientemente». É probable que como efecto da crise (unha crise que precisamente naceu nos anos 70 desde os que escribe Pasolini) moitas persoas tomen terra á forza . Será entón cando a consciencia asumirá o que a experiencia xa intuía. Será entón cando moitos destes abúlicos mozos «ni, ni» comezarán a loitar. De non facelo hanse sumir noutra deixadez —a da exclusión social— moito pior que a deixadez opulenta que ata o de agora coñecían.

«Non cabe dúbida de que a televisión é máis autoritaria e represiva que ningún outro medio de información do mundo. Ao seu lado, o periódico fascista e os letreiros mussoliniáns pintados nas casas moven á risa, como, (con dor) o arado fronte ao tractor.»

Como dicía Manuel Castells, os medios de comunicación non son o cuarto poder, son os creadores do poder. Pasolini, coa súa fobia á televisión enxergou con agudeza o decisivo papel que os medios de comunicación, especialmente aqueles baseados na imaxe, haberían xogar no novo paradigma de home demandado polo capitalismo do consumo de masas. A aparición de internet, vista por moitos como unha oportunidade para a produción de contradiscurso é, por mor da súa ubicuídade, outra ferramenta ideal para os valores do mercado chegar mesmo a aqueles poucos recunchos do planeta nos que aínda non están presentes. O mundo pantalla da nosa era da información, cada vez máis parecido a aquel mundo artificial e inhóspito da película Blade Runner no que o manexo da información mediante a tecnoloxía permitía mesmo a creación de vida e a configuración da personalidade, dispón, cada vez máis (recentemente un científico americano creou a primeira célula sintética), de ferramentas optimizadas para substituír por replicantes conformistas (persoas sen aura) aos vellos seres humanos.

«Os dialectos (os idiomas maternos!) quedan afastados no tempo e no espazo. Os fillos vense obrigados a non falalos, porque viven en Turín, Milán ou Alemaña. Alí onde aínda se falan, perderon por completo a súa capacidade inventiva. Ningún rapaz das barriadas romanas sería quen, por exemplo, de entender a xíria das miñas novelas de hai dez ou quince anos; e, ironías do destino!, tería que consultar o glosario final, coma un bo burgués do Norte.»

Que dicir deste parágrafo, nós, que a cada xeración perdiamos mundos en forma de palabras. Coma un episodio máis do cambio cultural que implicou a transición do campo ao capitalismo fordista e deste ao capitalismo financeiro que agora campa ás súas anchas, o cambio idiomático forzoso e acelerado era un elemento necesario para o formateo do novo home-masa. Neste sentido, e por citar os famosos plans trilingüistas de Feijoo-Lorenzo, a fin última desta substitución lingüística non poderá ser outra que a adopción definitiva, en todo o mundo, do que en Blade Runner se coñecía como «Interlingua» e que no noso caso consistirá na versión empobrecida do idioma británico encarnado por ese inglés plano —inútil para calquera articulación dun pensamento complexo— farfullado internacionalmente. Calquera estratexia de resistencia a estes plans «xenocidas» (así os calificaba tamén Pasolini) que non pase pola reaprendizaxe das linguas locais (e non me refiro só aos idiomas senón tamén aos dialectos e xergas así como ás vellas formas de linguaxe corporal) condénanos á «afasia». Isto é: á invisibilidade do traballador que xa só sabe falar coma un burgués.

«Ningún centralismo fascista logrou o que o centralismo da civilización de consumo. O fascismo propuña un modelo, reaccionario e monumental, que despois quedaba en letra morta. As culturas particulares (campesiñas, subproletarias, obreiras) seguían obedecendo, imperturbables, aos seus modelos antigos. A represión limitábase a obter a súa adhesión de palabra. Hoxe, polo contrario, a adhesión aos modelos propostos polo centro é total e incondicional. Renégase dos modelos culturais reais. A abxuración é un feito.»

Todo é susceptible de empeorar. Tamén o panorama que ofrecía Pasolini. Co estourido da crise e a resposta antisocial que están adoptando todos os gobernos sen soberanía de Europa o horizonte ponse negro. As consecuencias no comportamento político que pode provocar un novo tempo de escaseza material nunha poboación educada na «civilización do consumo» e nos seus valores egoístas e individualistas son imprevisibles. A síntese dese centralismo consumista denunciado por Pasolini co centralismo fascista clásico que vemos avanzar, ben que con traxes e maneiras novas, en cada elección (a última en Holanda) e en cada decisión (a racista lei antiinmigrante de Arizona), pode dar lugar a fenómenos sociais e políticos dunha brutalidade inédita.

Despois da política-Potlatch

Imaxinemos ás democracias liberais coma grandes soportes mediáticos enriba dos cales flúen determinados signos. No contexto das democracias liberais, os partidos políticos, repartidos simétricamente en dúas grandes bancadas, limítanse a emitir signos coherentes a aquel contexto, signos que impidan, en todo momento, que lembremos que baixo o soporte mediático está o que Boris Groys denomina «suxeito submediático», isto é, a presenza espectral (que segundo McLuhan se facía realmente presente a través da mensaxe) sempre intuída baixo todo soporte. Nas democracias liberais esta presenza espectral chámase mercado.
Segundo di Boris Groys en Baixo sospeita. Unha fenomenoloxía dos medios «a inclusión dun signo estraño no contexto mediático cotián focaliza a atención no seu soporte mediático». En opinión do filósofo ruso-alemán, cando alguén fala e enuncia algo coherente para o contexto no que está a falar, tendemos, por así dicilo, a deixarnos levar polo signo, tratando de entender o sentido do enunciado, e esquecémonos do medio que enuncia ese signo, é dicir, xulgamos o dito e non á persoa que di. Así, segundo vulgariza o propio Groys, se alguén di que a terra é redonda e acto seguido engade que ten un diámetro do número x, o normal é que centremos a nosa atención no número e en como de acaído é este para describir a medida da terra. Porén, segue o exemplo, se alguén dixese que a terra é cadrada, centrariamos a nosa atención inmediatamente na persoa que fala, é dicir, no soporte mediático dese signo. Preguntariámonos entón pola saúde mental da persoa que fala, polo seu nivel cultural, por se está a facer chiste ou non, etc.
Este fenómeno leva a Groys a identificar (dun xeito moi brechtiano) sinceridade e advenimento do estraño. Así, «a espera do instante de sinceridade é a espera do xurdimento do estraño, inusual e irregular en medio do confiado e rotineiro»; e continúa: «dado que a sospeita mediático-ontolóxica fai temer sobre todo que o espazo submediático sexa interiormente distinto a como se mostra na súa superficie, o espectador aceptará como revelacións sinceras do interior só aqueles signos que parecen distintos aos signos confiados da superficie, é dicir, os que parecen distintos a aqueles signos que confirman a sospeita inicial da discrepancia entre o exterior e o interior».
Nos primeiros momentos da crise financeira, cando o fluír natural de signos coherentes coa superficie mediática que dimos en chamar democracia liberal se viu atorado pola irrupción do estraño en forma de novas sobre crebas de bancos en cadea, pánico nas bolsas e histeria colectiva nas altas esferas, todos comprendimos que, por unha vez, os medios de comunicación da gran superficie mediática chamada democracia liberal estaban a ser sinceros. Calquera cidadán, ao prender o seu televisor, ou ao ler un xornal, podía comprobar por si mesmo o que xa sempre sospeitara: debaixo de todo o entramado institucional xurídico-político chamado democracia liberal bulía todo un outro entramado económico con vida propia (aínda que nese momento estivese a piques da taquicardia) e bastante alleo ao funcionamento do primeiro. A sospeita da cidadanía foi tan claramente confirmada que o G20, no seu cumio organizado en Londres o ano 2009, mesmo se viu na obriga de recoñecer a existencia do monstro e de promover a súa domesticación.
Porén, o tempo pasou, e o monstro non foi reformado. Hoxe os partidos políticos abandoaron os signos estraños e sinceros e retomaron os signos falsos e coherentes co soporte mediático que chamamos democracia liberal. En España, Grecia e Portugal son os socialdemócratas quen gobernan. No caso español, o goberno de Rodríguez Zapatero —un presidente que, a través dalgunhas loitas culturais, labrou unha imaxe de esquerdista (ou de todo o esquerdista que pode ser un presidente por estes lares)— en cumprimento coas ordes que lle chegan de instancias máis altas, dá un golpe de temón á súa imaxe e comeza a implantar unha serie de políticas impopulares, agresivas co Estado de benestar e claramente neoliberais. Ante este panorama, un Mariano Rajoy milagrosamente vivo no seu partido, ve a oportunidade da súa vida para chegar á Moncloa e, apropiándose dun certo discurso social («os traballadores teñen no PP quen os defenda», Cospedal dixit; «España converteuse nun país con liberdade vixiada», «é inxusto que a xente que non ten a culpa pague os descomunais erros do goberno», Mariano dixit), trata de pescar nos caladoiros revoltos dos votos.
A semellanza daquelas tribos que estudara Marcel Mauss no seu Ensaio sobre o don. Forma e función do intercambio nas sociedads arcaicas, os políticos mediáticos bipartidistas están entregados a un gran Potlatch. PSOE e PP atópanse, estes días, en pleno intercambio de discursos, de igual xeito que os homes daquelas tribos intercambiaban todos os obxectos das súas casas. O Potlatch estudado por Mauss era unha guerra ritualizada que incrementaba o prestixio daquel combatente que máis desapego e desprezo mostrase polas súas posesións. O Potlatch da clase política bipartidista é un ritual despregado para que o fluxo de signos propio da democracia liberal continúe, para que esquezamos antigos momentos de sinceridade e, sobre todo, para que deixemos en paz ao monstro. O Potlatch orixinal supuña un gasto xeneroso de enerxía e de capital que en termos económicos acababa en suma cero pero que reportaba, a aquel que participaba, un rédito inmenso en forma de respecto e consideración social. O sucedáneo de Potlatch no que andan enleados os nosos políticos mediáticos é unha suma infinita para os mercados financeiros globais pero contribúe, debido ao exceso de desapego mostrado cara cadansúas conviccións políticas, a desacreditar a política e aos políticos —calquera política e a calquera político— aínda un pouco máis e a baleirar de contido —a base de cofarse con elas— as palabras.
Se no conto de Augusto Monterroso, ao despertar, o dinosauro aínda estaba alí, neste outro conto, cando o gran Potlatch finalice, os danos colaterais da crise económica tamén han seguir aí. Cando este intercambio ritual e absurdo de signos no soporte mediático chamado democracia liberal se mostre incapaz de conter as iras dos agraviados, virá o seguinte acto do drama: o cuestionamento da Democracia en si mesma, toda vez que para a maioría da xente Democracia será sinónimo de falsidade e de corrupción (tal como nos está mostrando o ventilador accionado polo PPdG e por La Voz de Galicia para distraer a atención da derivación galega da trama Gürtel e do caso Gondomar). Entón será a violencia núa, esa outra maneira de irrupción do estraño-sincero, quen adveña para colmar as ansias de autenticidade; presentarase entón á violencia como a solución para un mundo sumido na impostura e na desorde. E esta violencia mesiánica ha mostrar ao mundo, como o mostrou o mesiánico Estado de Israel aos cooperantes embarcados rumbo a Gaza na frota da Liberdade, quen é que manda.
Deste novo autoritarismo, e da posibilidade da súa chegada, trata O que se aveciña texto escrito por min para o interesante libro colectivo Non conciliados. Argumentos para a resistencia cultural editado polo Cineclube de Compostela.